Một số vụ án điển hình Viện Kiểm sát nhân dân của Trung Quốc khởi kiện vì lợi ích công cộng liên quan đến bảo vệ môi trường và sinh thái

Một số vụ án điển hình Viện Kiểm sát nhân dân của Trung Quốc khởi kiện vì lợi ích công cộng liên quan đến bảo vệ môi trường và sinh thái[1]

(Phần 1)

Phạm Thị Mai

Phó Trưởng khoa Dân sự, hành chính và kiểm sát hoạt động tư pháp

Giới thiệu

Tại Trung Quốc, quan điểm “nước trong vắt và núi non xanh tươi mới là tài sản vô giá” của Tổng Bí thư – Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã trở thành kim chỉ nam quan trọng cho chiến lược phát triển xanh và quản trị môi trường. Trên cơ sở coi môi trường sinh thái là tài sản quý giá của quốc gia và xã hội, Trung Quốc đã từng bước xây dựng và hoàn thiện các thiết chế pháp lý nhằm bảo vệ lợi ích công cộng trong lĩnh vực môi trường. Trong đó, việc trao cho Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) thẩm quyền khởi kiện vì lợi ích công cộng được xem là một công cụ tư pháp quan trọng để hiện thực hóa quan điểm phát triển hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Thực tiễn cho thấy, các vụ án dân sự điển hình do các đơn vị VKSND của Trung Quốc khởi kiện vì lợi ích công cộng trong lĩnh vực môi trường có phạm vi rộng, bao gồm các hành vi như khai thác trái phép tài nguyên thiên nhiên, xả thải và xử lý trái phép chất thải nguy hại, ô nhiễm đất, nước và không khí, cũng như các hành vi xâm hại hệ sinh thái mang tính liên vùng. Thông qua hình thức khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng độc lập hoặc khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng trong các vụ án hình sự, các đơn vị VKSND của Trung Quốc không chỉ yêu cầu người có hành vi vi phạm chấm dứt hành vi vi phạm mà còn nhấn mạnh nghĩa vụ phục hồi sinh thái và bồi thường thiệt hại môi trường, qua đó, góp phần bảo vệ hiệu quả lợi ích công cộng và nâng cao vai trò của tư pháp trong quản lý và bảo vệ môi trường.

Trong loạt bài viết này, tác giả lựa chọn, lược dịch và trình bày một số vụ án điển hình mà các đơn vị VKSND của Trung Quốc đã khởi kiện dân sự để bảo vệ lợi ích công cộng đã được VKSND tối cao Trung Quốc công bố trong các năm 2023 và 2025.

Vụ án 1: Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Cát Lâm, tỉnh Cát Lâm kiện vợ chồng Vương Mưu Nham vì khai thác than bùn trái phép và gây thiệt hại sinh thái[2]

[Sự kiện cơ bản]

Rêu than bùn, một nguồn tài nguyên khoáng sản không tái tạo, giàu chất hữu cơ, phân bố dưới bề mặt đất đen và có giá trị nông nghiệp và sinh thái đáng kể, được hình thành trong hơn 9.000 năm phát triển vùng đất ngập nước và đầm lầy của Trung Quốc. Trong những năm gần đây, một số vụ khai thác than bùn trái phép đã xảy ra ở các huyện Giao Hà và Hoa Điền. Trong đó, vụ việc của vợ chồng Vương Miêu Nham ở thành phố Giao Hà là đặc biệt nghiêm trọng.

Từ năm 2016 đến năm 2018, Vương Mưu Nham đã khai thác trái phép tổng cộng 30.000 mét khối rêu than bùn, với tổng giá trị hơn 1,17 triệu nhân dân tệ. Vương Mưu Nham đã đã bị Tòa án thành phố Giao Hà kết án hai lần vì tội khai thác trái phép rêu than bùn. Rêu than bùn liên quan đến các vụ án nêu trên được xử lý thông qua đấu giá, vợ của Vương Mưu Nham, đã ủy thác cho bên thứ ba tham gia đấu giá, sau đó, mua lại rêu than bùn và sau đó bán lại để kiếm lời.

Năm 2021, lợi dụng kết quả đấu giá thành công khu đất có chứa than bùn, vợ chồng Vương Miêu Nham đã khai thác than bùn trái phép lần thứ ba, với diện tích khai thác khoảng 6,3 héc ta, khai thác trái phép 48.370 mét khối than bùn, trị giá hơn 2,9 triệu nhân dân tệ.

[Quá trình điều tra và khởi kiện]

VKSND thành phố Cát Lâm (VKSND Cát Lâm) đã phát hiện ra manh mối của vụ án này trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Sau khi tiến hành điều tra sơ bộ, ngày 01/6/2022, VKSND Cát Lâm đã thụ lý vụ án dân sự vì lợi ích công cộng đối với vợ chồng Vương Mưu Nham. Ngày 8/6/2022, VKSND Cát Lâm đã thông báo công khai về việc thụ lý vụ án dân sự vì lợi ích công cộng. Ngày 01/7/2022, VKSND Cát Lâm đã ủy thác cho Cơ quan giám định tư pháp Thông Chính Liêu Ninh tiến hành giám định, qua đó xác định phương án xử lý khoa học đối với việc hoàn thổ bùn than, làm rõ hậu quả thiệt hại, phương án phục hồi và xác định: chi phí phục hồi là 456.790 nhân dân tệ, chi phí tổn thất chức năng dịch vụ của môi trường sinh thái trong thời gian bị thiệt hại là 72.626 nhân dân tệ, và khoản bồi thường thiệt hại sinh thái là 72.626 nhân dân tệ. Bên cạnh đó, để bảo đảm việc bị đơn thực hiện đầy đủ các yêu cầu khởi kiện, ngày 18/7/2022, VKSND Cát Lâm đã nộp đơn yêu cầu áp dụng biện pháp bảo toàn tài sản trước khi khởi kiện đối với Tòa án, tiến hành niêm phong ba căn nhà và một phương tiện giao thông thuộc sở hữu của các bị đơn, với tổng giá trị hơn 1 triệu nhân dân tệ.

Sau khi hết thời hạn thông báo công khai, không có cơ quan, tổ chức nào theo quy định của pháp luật khởi kiện, do vậy, ngày 19/8/2022, VKSND Cát Lâm đã khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng đối với vợ chồng ông Vương Mưu Nham lên TAND cấp cao Thành phố Cát Lâm (TAND Cát Lâm), yêu cầu hai bị đơn phải cùng nhau san lấp, sửa chữa phần đất bị hư hại theo phương án phục hồi; nếu không thực hiện, họ phải cùng nhau chịu chi phí phục hồi đất, chi phí mất chức năng dịch vụ môi trường sinh thái và bồi thường thiệt hại sinh thái theo kết quả giám định của Cơ quan giám định nêu trên.

Ngày 23/9/2022, TAND Cát Lâm, đã mở phiên tòa xét xử vụ án này. Phiên toà do đích thân Chánh án TAND Cát Lâm làm chủ toạ và có sự tham gia của Viện trưởng VKSND Cát Lâm đại diện cho VKSND Cát Lâm. Tại phiên tòa, TAND Cát Lâm đã chấp nhận toàn bộ yêu cầu của VKSND Cát Lâm, đông thời, bị đơn đã chấp nhận phán quyết tại tòa. Tính đến tháng 7/2023, các bị đơn đã thực hiện xong toàn bộ nghĩa vụ theo bản án, toàn bộ bùn than liên quan đến vụ án đã được hoàn thổ, môi trường sinh thái đã được bảo vệ một cách hiệu quả.

Sau khi bản án có hiệu lực, VKSND Cát Lâm đã thúc đẩy VKSND thành phố Giao Hà, TAND thành phố Giao Hà, Cơ quan công an thành phố Giao Hà, cơ quan quản lý tài nguyên thiên nhiên thành phố Giao Hà cùng năm cơ quan khác đạt được sự thống nhất về phương án phục hồi “hoàn thổ tại chỗ” đối với bùn than. Các cơ quan này đã liên hợp ban hành “Biên bản Hội nghị liên tịch về tăng cường bảo vệ đất đen và công tác hoàn thổ bùn than liên quan đến các vụ án khai thác than bùn trái phép”, trong đó làm rõ yêu cầu nghiêm cấm đấu giá bùn than và áp dụng thống nhất biện pháp xử lý bằng hình thức hoàn thổ tại chỗ.

[Ý nghĩa điển hình]

Đất than bùn là một khoáng sản phi kim loại quý giá và là nguồn tài nguyên đất đen quý giá, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái. Để ứng phó với tình trạng khai thác đất than bùn trái phép dai dẳng, VKSND đã khởi kiện dân sự vì lợi ích công cộng để buộc các chủ thể vi phạm phải khôi phục đất bị hư hại và chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái, qua đó bảo vệ tài nguyên đất đen. Hơn nữa, dựa trên vụ án này, VKSND đã phối hợp với các cơ quan liên quan đề xuất phương pháp khôi phục “lấp đất tại chỗ một cách khoa học” và cải thiện cơ chế hoạt động liên quan để bảo vệ đất đen.

Vụ án 2: Vụ kiện tụng dân sự công cộng kết hợp trong vụ án hình sự do Viện Kiểm sát nhân dân quận Ngô Giang, thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô khởi kiện Công ty điện lực Guo và cộng sự về Tội gây ô nhiễm môi trường[3]

[Sự kiện cơ bản]

Một công ty kỹ thuật điện có trụ sở tại quận Ngô Giang, thành phố Tô Châu trong quá trình sản xuất đã sử dụng các nguyên liệu hóa học như xylen và etylen glycol, qua đó phát sinh chất thải nguy hại dạng ngưng tụ. Trong khoảng thời gian từ tháng 6/2022 đến tháng 4/2023, Thi Mưu Hoa, Giám đốc bộ phận mua hàng của công ty, với sự đồng ý của Thi Mưu Dung, người kiểm soát thực tế của doanh nghiệp, đã cố ý giao chất thải ngưng tụ phát sinh từ hoạt động sản xuất cho Quách Mưu xử lý trái phép, mặc dù Quách Mưu không có giấy phép quản lý chất thải nguy hại theo quy định pháp luật.

Sau đó, Quách Mưu tiếp tục giao cho Mã Mưu Mưu và Lưu Mưu Mưu xử lý trái phép số chất thải này. Ba đối tượng trên đã ba lần đổ trái phép tổng cộng hơn 340 tấn chất thải ngưng tụ vào một con sông liên vùng thuộc quận Ngô Giang, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn nước. Sau sự cố ô nhiễm, chất lượng nước tại các đoạn sông hạ lưu thuộc Thượng Hải và tỉnh Chiết Giang bị ảnh hưởng bởi các dẫn xuất của dioxan và dioxopentabenzen. Các cơ quan chức năng tại quận Thanh Phố (Thượng Hải), quận Ngô Giang (Giang Tô) và huyện Gia Sơn (Chiết Giang) đã phải triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp, với tổng chi phí ứng phó lên tới 11.173.200 nhân dân tệ.

[Quá trình điều tra và khởi kiện]

Vào ngày 10/4/2023, một mùi bất thường đã được phát hiện trong đường ống dẫn nước thô của một hồ chứa. Sau khi truy tìm nguồn gốc và giám sát khẩn cấp của các sở bảo vệ môi trường tại Thượng Hải và Tô Châu, người ta xác định rằng mùi này bắt nguồn từ nước thải của một công ty kỹ thuật điện tại Tô Châu, do nồng độ các dẫn xuất dioxan và các dẫn xuất dioxopentabolite vượt quá định mức tiêu chuẩn. Vào ngày 15/4/2023, Cục Bảo vệ Môi trường Ngô Giang, thành phố Tô Châu đã chuyển hồ sơ vụ án đến Cục Công an quận Ngô Giang, thành phố Tô Châu. Cơ quan công an đã khởi tố vụ án đối với công ty kỹ thuật điện Tô Châu, Quách, Mã, Lưu và những người khác do nghi ngờ gây ô nhiễm môi trường, đồng thời mời VKSND Ngô Giang tiến hành các biện pháp tiền tố tụng. Ngày 19/5/2023, VKSND Ngô Giang đã quyết định khởi tố vụ án hình sự dân sự vì lợi ích công cộng và hoàn tất thủ tục thông báo công khai vào ngày 23/5/2023. Cục Bảo vệ môi trường Ngô Giang đã phối hợp với VKSND trong việc tiến hành điều tra, thu thập chứng cứ, đánh giá và phục hồi sinh thái.

Do việc xả nước thải trái phép gây ô nhiễm nguồn nước tại ba khu vực, VKSND Ngô Giang đã thông báo cho các VKSND tại hai địa phương về vụ án này theo cơ chế hợp tác tố tụng vì lợi ích công cộng liên khu vực đã ký kết với VKSND quận Thanh Phố (Thượng Hải) và VKSND huyện Gia Sơn (Chiết Giang) để cùng tiến hành điều tra vụ án. Do tính chất phức tạp của vụ án, VKSND Giang Tô, Chiết Giang và Thượng Hải đã tổ chức một cuộc họp thảo luận và quyết định thành lập một tổ xử lý vụ kiện tụng vì lợi ích công cộng tích hợp bao gồm các VKSND Ngô Giang, Thanh Phố và Gia Sơn. VKSND Ngô Giang, thụ lý vụ án hình sự, sẽ khởi kiện vụ kiện dân sự vì lợi ích công cộng. Trong quá trình phục hồi thay thế, họ sẽ xem xét việc sử dụng quỹ bồi thường thiệt hại sinh thái cho các dự án bảo vệ và quản lý chung các thủy vực xuyên biên giới nhằm thúc đẩy việc phục hồi vì lợi ích công cộng cho các khu vực thượng nguồn và hạ nguồn bị thiệt hại. Theo “Ý kiến về việc thiết lập cơ chế hợp tác tư pháp bảo vệ sinh thái và môi trường tại khu vực đồng bằng sông Dương Tử” do các VKSND Thượng Hải, Giang Tô, Chiết Giang và An Huy ban hành, sẽ đồng thời giám sát vụ án này.

Các thành viên của đoàn điều tra đã tiến hành kiểm tra và điều tra tại chỗ tại các địa điểm bị ô nhiễm trong phạm vi thẩm quyền của mình. Các cơ quan bảo vệ môi trường của ba địa điểm đã cung cấp bằng chứng như dữ liệu giám sát ô nhiễm, tài liệu ứng phó khẩn cấp và dữ liệu thủy văn để hỗ trợ củng cố chuỗi bằng chứng. Để đảm bảo đánh giá toàn diện và khôi phục lợi ích công cộng bị ảnh hưởng ở cả thượng nguồn và hạ nguồn, viện kiểm sát đã ủy quyền cho một tổ chức thẩm định tiến hành thẩm định tư pháp về chi phí thiệt hại sinh thái và môi trường, ứng phó khẩn cấp, dịch vụ cung cấp tài nguyên nước và thiệt hại về sinh vật thủy sinh trong vụ án này. Do các dẫn xuất của dioxane và dioxopentazone trong vụ án là các chất gây ô nhiễm mới, để xác định chính xác sự việc, VKSND đã phối hợp với cơ quan bảo vệ môi trường tổ chức bốn cuộc họp đánh giá chuyên môn.

Các chuyên gia từ Viện Khoa học Pháp y thuộc Bộ Tư pháp, các viện nghiên cứu môi trường tại Giang Tô, Thượng Hải và Chiết Giang và Đại học Đồng Tế đã được mời đến để thảo luận và đưa ra ý kiến chuyên môn về các vấn đề như: độc tính sinh học của các dẫn xuất dioxane và dioxopentazone, phương pháp phát hiện, định lượng đánh giá thiệt hại môi trường, xác định hợp lý chi phí ứng phó khẩn cấp, áp dụng và hệ số nhân của chi phí bồi thường thiệt hại trừng phạt, phục hồi sinh thái và môi trường liên vùng.

Cơ quan giám định đã ban hành ý kiến giám định tư pháp, xác định giá trị định lượng của thiệt hại nước mặt trong trường hợp này là 11,207 triệu nhân dân tệ. Trong khi đó, theo yêu cầu của cuộc họp đánh giá chuyên gia, viện giám định đã tiến hành một nghiên cứu đặc biệt về độc tính sinh học và chu trình phân hủy của các dẫn xuất dioxane và các dẫn xuất dioxopentane, thúc đẩy Công ty TNHH nước thô Thành Đầu Thượng Hải bắt đầu đưa các chất ô nhiễm mới nêu trên vào phạm vi giám sát nước uống hàng ngày của hồ chứa Tấn Trạch (Jinze).

Ngày 08/3/2024, sau khi xem xét toàn diện vai trò, tội danh và các tình tiết khác của từng bị can, VKSND Ngô Giang đã khởi tố công khai một công ty điện lực Tô Châu và sáu cá nhân, bao gồm cả Quách, về tội gây ô nhiễm môi trường. Ngày 02/9/204, VKSND Ngô Giang đã khởi tố vụ án hình sự dân sự vì lợi ích công cộng lên TAND Ngô Giang. Do việc đổ chất thải lỏng là hành vi được thực hiện trong quá trình thi hành công vụ, nên công ty điện lực Tô Châu phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Do đó, VKSND Ngô Giang yêu cầu TAND Ngô Giang buộc công ty điện lực Tô Châu, Quách, Mã và Lưu phải bồi thường liên đới 25.061.400 Nhân dân tệ cho thiệt hại sinh thái do hành vi gây ô nhiễm của họ gây ra, bao gồm cả thiệt hại mang tính trừng phạt.

Ngày 15/5/2025, TAND Ngô Giang đã ra phán quyết về vụ kiện dân sự vì lợi ích công cộng trong vụ án hình sự, tuyên phạt Quách và những người khác các mức án tù từ bốn năm sáu tháng đến hai năm ba tháng về tội gây ô nhiễm môi trường, tuyên hình phạt bổ sung là phạt tiền. Đồng thời, Tòa án cũng tuyên buộc công ty điện lực Tô Châu, Quách, Mã và Lưu phải cùng nhau bồi thường thiệt hại sinh thái là 23.136.200 nhân dân tệ và bồi thường thiệt hại trừng phạt là 1.925.200 nhân dân tệ, để sử dụng cho các dự án phục hồi sinh thái liên quan tại khu vực liên quan đến vụ án. Trong quá trình tố tụng tại tòa, công ty điện lực Tô Châu đã thanh toán toàn bộ chi phí ứng phó khẩn cấp là 11.173.200 nhân dân tệ. Đến nay, toàn bộ chi phí liên quan đến vụ án đã được thu hồi đầy đủ.

[Ý nghĩa điển hình]

Trong việc xử lý các vụ việc ô nhiễm nước liên vùng, các VKSND dọc lưu vực sông và các Sở sinh thái và môi trường địa phương đã hỗ trợ lẫn nhau và tăng cường phối hợp để tạo thành một lực lượng chung bảo vệ và quản lý sinh thái và môi trường, đảm bảo khôi phục toàn diện lợi ích công cộng. Đối với các chất ô nhiễm mới nổi không được đưa vào nước mặt và nước sinh hoạt, các yếu tố chính như độc tính sinh học, phương pháp phát hiện, tiêu chuẩn phát thải và thiệt hại sinh thái rất khó xác định. Các VKSND có thể ủy quyền cho các tổ chức thẩm định thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu có mục tiêu về các chất ô nhiễm này, khuyến khích các đơn vị quản lý nguồn nước đưa chúng vào giám sát thường xuyên, từ đó hình thành một hệ thống phòng ngừa và kiểm soát toàn diện đối với các chất ô nhiễm mới nổi, từ việc xác định đến cảnh báo sớm và khắc phục.

(Còn tiếp)

[1] Bài viết có tính chất tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc trong quá trình triển khai thí điểm chế định Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công tại Việt Nam theo Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Để hoàn thiện nội dung bài viết, ngoài kết quả tìm hiểu, nghiên cứu và tổng hợp của cá nhân, tác giả sử dụng thông tin được đăng tải trên website của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Trung Quốc, cùng với sự hỗ trợ dịch thuật của các công cụ AI như Chat GPT, Google, Perplexity.

[2] Nguồn tại https://www.spp.gov.cn/spp/xwfbh/wsfbt/202307/t20230707_620946.shtml#2, truy cập ngày 25/12/2025.

[3] Nguồn tại https://www.12309.gov.cn/12309/C015/1966439037745147906.html, truy cập ngày 20/12/2025.