Các trường hợp điển hình về việc liên kết bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái với các vụ kiện vì lợi ích công cộng do Viện Kiểm sát nhân dân Trung Quốc thực hiện[1]

 ThS. GVC. Phạm Thị Mai

Phó Trưởng khoa Dân sự, hành chính và kiểm sát hoạt động tư pháp 

Với sự phát triển không ngừng của công cuộc xây dựng nền văn minh sinh thái, hệ thống pháp luật môi trường Trung Quốc ngày càng hoàn thiện và toàn diện, các biện pháp tư pháp dần trở thành phương thức quan trọng để giải quyết tranh chấp ô nhiễm môi trường. Hiện nay, để yêu cầu người gây ô nhiễm môi trường phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho hành vi vi phạm của mình gây ra thông qua biện pháp tư pháp, pháp luật Trung Quốc quy định các phương thức như: Khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng về môi trường do các tổ chức xã hội hay Viện Kiểm sát nhân dân (sau đây viết tắt là VKSND) thực hiện và khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái do chính quyền các tỉnh và thành phố thực hiện.

Mục tiêu của hệ thống khởi kiện dân sự vì lợi ích công cộng và bồi thường thiệt hại sinh thái và môi trường là nhất quán: Cả hai đều nhằm mục đích buộc những kẻ vi phạm phải chịu trách nhiệm về thiệt hại sinh thái và môi trường, đồng thời, thúc đẩy việc khôi phục hiệu quả các lợi ích công cộng bị thiệt hại. Do vậy, việc tăng cường sự kết nối và phối hợp giữa hai hệ thống giúp củng cố nỗ lực bảo vệ sinh thái và môi trường hơn nữa. Phát huy tối đa chức năng của mình, các đơn vị VKSND của Trung Quốc đã thực hiện hỗ trợ các cơ quan sinh thái và môi trường địa phương trong việc khởi kiện bồi thường thiệt hại sinh thái và môi trường. Trong bài viết này, tác giả lựa chọn, lược dịch và trình bày một số việc điển hình đã được VKSND tối cao Trung Quốc công bố trong năm 2025.

Vụ việc thứ nhất: Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Trùng Khánh (Chi nhánh thứ ba) hỗ trợ đàm phán bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái tại quận Nam Xuyên

Trong vụ việc ô nhiễm môi trường sinh thái do sự cố rò rỉ bùn đỏ từ đập chứa chất thải của một công ty vận hành dự án alumin công suất 800.000 tấn tại quận Nam Xuyên, thành phố Trùng Khánh, hành vi vi phạm kéo dài từ năm 2013 đã gây ô nhiễm nước ngầm trong khu vực hang đá vôi Mộc Trúc và nước mặt sông Vũ Tuyền (một nhánh của sông Dương Tử), xâm hại nghiêm trọng đến môi trường thủy sinh và lợi ích công cộng. Mặc dù doanh nghiệp đã nhiều lần bị xử phạt hành chính và đến năm 2021 hoàn thành các công trình chống thấm cho đập bùn đỏ, nhưng chưa thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái và môi trường đã phát sinh.

Sau khi vụ việc được chuyển giao từ Đoàn kiểm tra bảo vệ môi trường Trung ương và VKSND tối cao, VKSND thành phố Trùng Khánh đã chỉ định Chi nhánh thứ ba thụ lý theo thủ tục tố tụng dân sự vì lợi ích công cộng. Trong thời hạn thông báo công khai, không có cơ quan, tổ chức nào đủ điều kiện đứng ra khởi kiện. Trong quá trình này, doanh nghiệp đã thừa nhận toàn bộ sự thật vụ việc, chấp nhận kết luận về trách nhiệm bồi thường do VKSND xác định và bày tỏ thiện chí tự nguyện bồi thường, phục hồi môi trường trước khi VKSND khởi kiện.

Trên cơ sở đó, nhằm tiết kiệm nguồn lực tư pháp và bảo đảm phục hồi kịp thời lợi ích công cộng bị xâm hại, VKSND thành phố Trùng Khánh (Chi nhánh thứ ba) quyết định không khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, mà chuyển giao hồ sơ, chứng cứ và ý kiến thẩm định cho Chính quyền nhân dân quận Nam Xuyên, hỗ trợ thực hiện thủ tục tham vấn, đàm phán bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái theo quy định pháp luật.

Theo sự phân công của Chính quyền quận Nam Xuyên, Cục Môi trường Sinh thái quận Nam Xuyên đã chủ trì đàm phán với doanh nghiệp gây ô nhiễm, với sự hỗ trợ của VKSND. Sau hai vòng tham vấn chính thức, ngày 20/10/2022, các bên thống nhất ký kết Thỏa thuận tham vấn bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái. Theo đó, doanh nghiệp cam kết bồi thường tổng số tiền hơn 200 triệu nhân dân tệ, bao gồm chi phí khắc phục, kiểm soát ô nhiễm và giá trị thiệt hại môi trường nước, đồng thời, áp dụng hình thức phục hồi sinh thái thay thế.

Sau khi thỏa thuận có hiệu lực, doanh nghiệp đã hoàn thành việc nâng cấp công nghệ, khắc phục ô nhiễm và thanh toán đầy đủ khoản bồi thường. Nguồn kinh phí này được sử dụng để thực hiện dự án phục hồi sinh thái sông Vũ Tuyền (đoạn Đại Bình) tại quận Nam Xuyên, bao gồm xây dựng hai nhà máy xử lý nước thải, phục hồi sinh thái bờ sông với diện tích 79.000 m² và nạo vét 8.400 m³ trầm tích, qua đó cơ bản khôi phục lợi ích công cộng bị xâm hại.

Ý nghĩa điển hình: Vụ việc thể hiện ở việc kết hợp linh hoạt giữa cơ chế khởi kiện dân sự vì lợi ích công cộng và cơ chế bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái. Thông qua vai trò hỗ trợ, điều phối của Viện Kiểm sát, mục tiêu bảo vệ lợi ích công cộng được thực hiện hiệu quả hơn, nhanh chóng hơn mà không nhất thiết phải tiến hành tố tụng tại Tòa án.

Vụ việc thứ 2: Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Gia An, tỉnh Giang Tây hỗ trợ bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái tại khu công nghiệp huyện Vĩnh Phong

Trong thời gian dài, một số doanh nghiệp tại khu công nghiệp huyện Vĩnh Phong, thành phố Gia An, tỉnh Giang Tây đã xả thải trái phép, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân xung quanh. Trong đó, Công ty TNHH Kim loại màu Giang Tây A xây dựng trái phép lò phản xạ đốt than bị pháp luật cấm, phát thải khí thải không kiểm soát; Công ty TNHH Công nghệ Bảo vệ Môi trường Giang Tây A xử lý trái phép chất thải nguy hại vượt quá phạm vi giấy phép; Công ty TNHH Kim loại màu Giang Tây B xả thải khí và nước thải chứa nhiều kim loại nặng như cadmium, chì, asen, thủy ngân, crom và kẽm. Hậu quả là nhiều kênh mương, sông suối, đất nông nghiệp và đất rừng trong khu vực bị ô nhiễm nghiêm trọng, xâm hại lợi ích công cộng.

Ngày 07/7/2021, VKSND tỉnh Giang Tây chuyển vụ việc VKSND thành phố Gia An xử lý. Qua rà soát, VKSND thành phố Gia An xác định rằng mặc dù Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Gia An đã xử phạt hành chính các doanh nghiệp vi phạm, nhưng vẫn cần tiếp tục truy cứu trách nhiệm dân sự về bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái. Ngày 26/8/2021, VKSND thành phố Gia An khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng, đồng thời, phối hợp với VKSND huyện Vĩnh Phong tiến hành điều tra tổng hợp về hành vi xả thải trái phép và hậu quả ảnh hưởng môi trường sinh thái.

Trong quá trình giải quyết vụ việc, VKSND thành phố Gia An đã phối hợp chặt chẽ với Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Gia An tổ chức thẩm định pháp lý về thiệt hại môi trường sinh thái. Kết quả thẩm định xác định tổng chiều dài kênh mương bị hư hại khoảng 2,41 km, chiều dài sông bị ảnh hưởng khoảng 6,1 km, diện tích đất nông nghiệp bị hư hại khoảng 1.458 mẫu và lớp đất mặt đất rừng bị ảnh hưởng hơn 4.700 mẫu. Trên cơ sở đó, ba doanh nghiệp nêu trên phải liên đới bồi thường tổng số tiền hơn 38,6 triệu nhân dân tệ.

Do các doanh nghiệp không thống nhất được việc phân chia trách nhiệm bồi thường, VKSND thành phố Gia An đã chủ động giải thích pháp luật, đề xuất tiến hành thẩm định tư pháp bổ sung để định lượng trách nhiệm trên cơ sở thời gian hoạt động, mức độ vi phạm và tổng lượng phát thải kim loại nặng. Trên cơ sở ý kiến thẩm định bổ sung, ngày 18/8/2022, với sự thúc đẩy của Viện Kiểm sát, Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Gia An đã ký Thỏa thuận tham vấn bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái với các doanh nghiệp liên quan. Thỏa thuận được Tòa án nhân dân huyện Vĩnh Phong phê chuẩn ngày 25/9/2022 và có hiệu lực pháp luật; VKSND thành phố Gia An quyết định chấm dứt vụ án dân sự vì lợi ích công cộng vào ngày 12/01/2023.

Sau khi thỏa thuận có hiệu lực, hai doanh nghiệp đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bồi thường; riêng Công ty Kim loại màu Giang Tây A chậm thực hiện một phần nghĩa vụ. Theo kiến nghị của Viện Kiểm sát, Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Gia An đã nộp đơn yêu cầu thi hành án dân sự, buộc doanh nghiệp này thanh toán đầy đủ số tiền còn thiếu và tiền phạt chậm trả. Nguồn kinh phí bồi thường được sử dụng cho các dự án phục hồi đất nông nghiệp và đất rừng bị ô nhiễm, cải tạo hệ thống sông suối và nâng cấp hệ thống thoát nước, qua đó cải thiện rõ rệt chất lượng môi trường sinh thái trong khu vực.

Ý nghĩa điển hình: Trong vụ việc này, VKSND thành phố Gia An phát huy vai trò hỗ trợ, điều phối và giám sát trong toàn bộ quá trình từ khởi xướng vụ kiện dân sự vì lợi ích công cộng, tham vấn bồi thường, phê chuẩn tư pháp đến thi hành án và phục hồi sinh thái. Mô hình phối hợp chặt chẽ giữa Viện Kiểm sát và cơ quan sinh thái – môi trường đã góp phần bảo đảm việc bồi thường được thực hiện thực chất, hiệu quả và khôi phục kịp thời lợi ích công cộng bị xâm hại.

Vụ việc thứ 3: Viện Kiểm sát nhân dân quận Hải Điền, thành phố Bắc Kinh hỗ trợ bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái trong các trường hợp vượt chuẩn phát thải ô nhiễm không khí

Từ tháng 9/2023 đến tháng 1/2024, Cục Môi trường Sinh thái quận Hải Điền, thành phố Bắc Kinh phát hiện ba đơn vị trên địa bàn quận Hải Điền vượt quá giới hạn và tiêu chuẩn phát thải oxit nitơ trong khí thải lò hơi. Hai đơn vị vượt tổng lượng phát thải oxit nitơ thực tế hằng năm; một đơn vị có nồng độ oxit nitơ quy đổi vượt tiêu chuẩn phát thải theo quy định của thành phố Bắc Kinh, gây ô nhiễm không khí và ảnh hưởng đến lợi ích công cộng.

Tháng 1/2024, Cục Môi trường Sinh thái quận Hải Điền đề nghị VKSND quận Hải Điền hỗ trợ thực hiện bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái. Viện Kiểm sát tiến hành rà soát giấy phép xả thải, hồ sơ đăng ký nguồn ô nhiễm cố định và tài liệu xử lý vi phạm của các đơn vị liên quan, xác định rõ hành vi vượt chuẩn phát thải. Trên cơ sở phối hợp liên ngành, hai cơ quan đã tổ chức cuộc họp giám định chuyên gia về thiệt hại sinh thái – môi trường do ô nhiễm không khí gây ra.

Kết luận giám định cho thấy, do khả năng tự làm sạch của môi trường không khí, thiệt hại trong vụ việc không thể hoặc không cần phục hồi tại chỗ. Đối với các trường hợp vượt tổng lượng phát thải, chuyên gia áp dụng phương pháp chi phí ảo trong kiểm soát ô nhiễm không khí để xác định thiệt hại; đồng thời đề xuất biện pháp phục hồi thay thế như trồng rừng hoặc nâng cấp công trình, thiết bị bảo vệ môi trường hiện có. Đối với trường hợp vượt nồng độ phát thải, căn cứ vào chứng cứ rõ ràng và thái độ hợp tác của doanh nghiệp, cơ quan môi trường xác định trực tiếp mức thiệt hại sinh thái – môi trường theo quy định.

Trong các cuộc tham vấn bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái, với sự tham gia và giải thích pháp luật của VKSND quận Hải Điền, ba đơn vị vi phạm đã thống nhất, ngoài việc hoàn thành khắc phục các lò hơi để đạt chuẩn phát thải, sẽ đầu tư nâng cấp thêm các công trình bảo vệ môi trường khác đang vận hành, bao gồm trạm xử lý nước tái chế và các phòng lò hơi còn lại, như biện pháp phục hồi sinh thái thay thế. Sau khi Viện Kiểm sát đánh giá tính phù hợp pháp lý và tham vấn ý kiến chuyên gia, Cục Môi trường Sinh thái quận Hải Điền đã ký kết thỏa thuận bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái với ba đơn vị.

Đến tháng 12/2024, các dự án khắc phục thay thế đã hoàn thành, với tổng kinh phí 2,2595 triệu nhân dân tệ do các doanh nghiệp chi trả. Kết quả kiểm tra, nghiệm thu cho thấy nồng độ oxit nitơ trong khí thải lò hơi sau nâng cấp thấp hơn đáng kể so với giới hạn cho phép của thành phố Bắc Kinh; trạm xử lý nước tái chế vận hành ổn định, góp phần tiết kiệm và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước. Sau khi vụ việc kết thúc, VKSND và Cục Môi trường Sinh thái quận Hải Điền đã hoàn thiện cơ chế chuyển giao thông tin và phối hợp, đồng thời, tổ chức hoạt động giáo dục pháp luật chuyên đề cho các doanh nghiệp có lò hơi trên địa bàn.

Ý nghĩa điển hình: Vụ việc thể hiện ở việc áp dụng linh hoạt biện pháp phục hồi sinh thái thay thế trong bồi thường thiệt hại môi trường không khí, thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa Viện Kiểm sát và cơ quan môi trường. Mô hình này vừa bảo đảm thực hiện trách nhiệm bồi thường, vừa thúc đẩy đổi mới công nghệ bảo vệ môi trường, góp phần phòng, chống ô nhiễm không khí và bảo vệ lợi ích công cộng một cách bền vững.

Qua việc phân tích các trường hợp điển hình về khởi kiện dân sự vì lợi ích công cộng gắn với bồi thường thiệt hại môi trường sinh thái do Viện Kiểm sát nhân dân Trung Quốc thực hiện, có thể thấy rằng cơ chế này đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hiệu quả lợi ích công cộng, khắc phục những hạn chế của con đường xử lý hành chính hoặc hình sự đơn thuần trong lĩnh vực môi trường. Viện Kiểm sát không chỉ giữ vai trò chủ thể khởi kiện, mà còn là trung tâm điều phối giữa tố tụng hình sự, dân sự và hoạt động quản lý hành chính về môi trường, góp phần hình thành một cơ chế trách nhiệm khép kín đối với hành vi xâm hại môi trường sinh thái.

Từ những kinh nghiệm của Trung Quốc, có thể rút ra nhiều hàm ý quan trọng cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện cơ chế khởi kiện dân sự vì lợi ích công cộng của VKSND trong lĩnh vực môi trường. Trong đó, cần chú trọng xác lập rõ vai trò chủ động của VKSND trong việc phát hiện, khởi xướng và phối hợp xử lý các vụ việc gây ô  nhiễm môi trường; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa tố tụng tư pháp và quản lý hành chính về môi trường. Việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc các mô hình phục hồi sinh thái phù hợp với đặc thù của từng loại môi trường bị xâm hại, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ lợi ích công cộng, thúc đẩy phát triển bền vững và hiện thực hóa yêu cầu bảo vệ môi trường trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam./.

[1] Bài viết có tính chất tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc trong quá trình triển khai thí điểm chế định Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công tại Việt Nam theo Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Để hoàn thiện nội dung bài viết, ngoài kết quả tìm hiểu, nghiên cứu và tổng hợp của cá nhân, tác giả sử dụng thông tin được đăng tải trên website của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Trung Quốc (nguồn tại https://www.spp.gov.cn/xwfbh/wsfbt/202508/t20250815_703632.shtml#2), cùng với sự hỗ trợ dịch thuật của các công cụ AI như Chat GPT, Google, Perplexity.