Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác tiếp công dân trong hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát nhân dân hiện nay

Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công tác tiếp công dân trong hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát nhân dân hiện nay

ThS. Phan Thị Thanh
Giảng viên Phân hiệu Trường ĐHKS tại Tp. HCM

1. Đặt vấn đề

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, tiếp công dân là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, pháp lý và xã hội sâu sắc, góp phần tăng cường mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Đối với Viện Kiểm sát nhân dân – cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp – công tác này càng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, củng cố lòng tin của nhân dân vào cơ quan tư pháp.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0, số lượng vụ việc hình sự, dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại và lao động không ngừng tăng, kéo theo sự gia tăng về khiếu nại, tố cáo. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải nâng cao chất lượng công tác tiếp công dân trong hoạt động tư pháp của ngành Kiểm sát

2. Cơ sở lý luận và pháp lý

Công tác tiếp công dân được quy định trong Luật Tiếp công dân năm 2013, Luật Tổ chức VKSND năm 2024, cùng các văn bản hướng dẫn thi hành, như: Quyết định Số 222/QĐ – VKSTC, ngày 22/6/2023, của Viện trưởng VKSND tối cao đã cụ thể hóa quy trình tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp.

Về lý luận, tiếp công dân là hoạt động của cơ quan nhà nước nhằm lắng nghe, tiếp nhận, hướng dẫn, giải thích và xử lý khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân theo đúng quy định của pháp luật. Đây là kênh quan trọng giúp Nhà nước kiểm soát việc thực thi quyền lực, phát hiện và khắc phục kịp thời những sai phạm trong hoạt động tư pháp.

3. Thực tiễn triển khai công tác tiếp công dân trong ngành Kiểm sát

Trong những năm qua, công tác tiếp công dân trong ngành Kiểm sát nhân dân đã có nhiều chuyển biến tích cực, thể hiện rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan Kiểm sát trong việc bảo vệ pháp chế, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) các cấp đã chủ động bố trí phòng tiếp công dân riêng biệt, khang trang, thuận tiện cho người dân đến liên hệ. Lịch tiếp công dân, đặc biệt là lịch tiếp của Viện trưởng, Phó Viện trưởng, được niêm yết công khai tại trụ sở và trên trang thông tin điện tử của đơn vị, tạo điều kiện cho người dân dễ dàng tiếp cận, giám sát, như: Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Viện trưởng đã ban hành Quy chế tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo nội bộ, quy định rõ lịch tiếp công dân định kỳ của lãnh đạo Viện, đồng thời yêu cầu các đơn vị trực thuộc báo cáo kết quả tiếp dân hằng tháng. Lãnh đạo Viện còn trực tiếp tham gia đối thoại với công dân trong các vụ việc phức tạp, qua đó nhiều vụ việc được giải quyết dứt điểm tại cơ sở, không phát sinh khiếu nại vượt cấp, kéo dài. Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Đà Nẵng đã xây dựng phòng tiếp công dân hiện đại, có hệ thống camera giám sát và phần mềm quản lý điện tử, đồng thời duy trì lịch tiếp dân định kỳ của Viện trưởng vào ngày cố định hằng tháng. Việc lãnh đạo trực tiếp lắng nghe, giải thích pháp luật cho người dân đã giúp nâng cao tính minh bạch, giảm bức xúc và tăng cường niềm tin của nhân dân đối với cơ quan Kiểm sát…

Công tác tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn, thư khiếu nại, tố cáo được thực hiện đúng trình tự, thủ tục và thẩm quyền theo quy định của pháp luật. Các đơn vị đã chú trọng phối hợp chặt chẽ giữa VKSND, Ủy ban nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan hữu quan trong công tác tiếp công dân, đối thoại, giải quyết khiếu nại, qua đó góp phần hạn chế tình trạng khiếu nại đông người, vượt cấp.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác tiếp công dân vẫn còn bộc lộ một số khó khăn, hạn chế như: Cơ sở vật chất ở một số đơn vị chưa đáp ứng yêu cầu, còn thiếu phòng tiếp công dân độc lập, đảm bảo tính riêng tư và bảo mật thông tin; chưa có phần mềm quản lý điện tử thống nhất toàn Ngành, dẫn đến việc tổng hợp, theo dõi, báo cáo còn thủ công, thiếu tính liên thông; đội ngũ cán bộ làm công tác tiếp công dân phần lớn là kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giao tiếp, tâm lý và pháp lý trong tiếp công dân; một bộ phận người dân chưa hiểu rõ chức năng, nhiệm vụ của VKSND, dẫn đến việc gửi đơn khiếu nại, tố cáo sai thẩm quyền hoặc trùng lặp với các cơ quan khác.

Từ thực tiễn trên, có thể thấy công tác tiếp công dân trong ngành Kiểm sát đã từng bước đi vào nền nếp, chuyên nghiệp hơn, song vẫn cần tiếp tục được quan tâm đầu tư về cơ sở vật chất, ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ chuyên trách, nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

4. Giải pháp và kiến nghị

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của lãnh đạo Viện Kiểm sát các cấp

Công tác tiếp công dân trong ngành Kiểm sát nhân dân là một khâu quan trọng trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Ngành, góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa và củng cố niềm tin của Nhân dân vào cơ quan bảo vệ pháp luật. Để công tác này đạt hiệu quả thực chất, trước hết cần tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của lãnh đạo Viện Kiểm sát các cấp, coi đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, gắn liền với trách nhiệm của người đứng đầu.

Trước hết, Viện trưởng VKSND các cấp cần thường xuyên quán triệt, cụ thể hóa và tổ chức thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về công tác tiếp công dân, như Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo và các Chỉ thị, hướng dẫn của VKSND tối cao. Trên cơ sở đó, mỗi đơn vị cần ban hành quy chế, kế hoạch, lịch tiếp công dân cụ thể; quy định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của từng cán bộ, bảo đảm mọi hoạt động tiếp dân đều được thực hiện đúng quy trình, có hồ sơ, sổ theo dõi và báo cáo định kỳ.

Bên cạnh đó, người đứng đầu phải xác định công tác tiếp công dân là thước đo năng lực lãnh đạo, đạo đức công vụ và tinh thần phục vụ nhân dân. Viện trưởng cần nêu gương trực tiếp tiếp công dân định kỳ, nhất là đối với những vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài. Đây không chỉ là hành động mang tính hình thức mà còn là sự thể hiện về tinh thần “tôn trọng dân, gần dân, hiểu dân và vì dân”.

Cùng với việc chỉ đạo, lãnh đạo các cấp cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát nội bộ, kịp thời phát hiện và chấn chỉnh những sai sót trong tiếp nhận, xử lý đơn thư, tránh tình trạng né tránh, đùn đẩy, hoặc chậm trễ trong giải quyết. Các báo cáo kết quả tiếp công dân phải được thực hiện nghiêm túc, bảo đảm tính minh bạch, khách quan và trách nhiệm giải trình.

Thực tế cho thấy, ở những đơn vị mà lãnh đạo Viện Kiểm sát quan tâm, trực tiếp chỉ đạo và tham gia công tác tiếp công dân, hiệu quả công việc đã được nâng cao rõ rệt.

Thứ hai, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ tiếp công dân.

Cán bộ, Kiểm sát viên làm công tác này cần được đào tạo, bồi dưỡng về kỹ năng tiếp dân, giao tiếp hành chính, phân tích và xử lý đơn thư; đồng thời phải có bản lĩnh nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức và tinh thần phục vụ nhân dân. Bên cạnh đó, cán bộ làm công tác tiếp công dân phải là những người hiểu rõ chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước. Có tinh thần tôn trọng nhân dân; chịu khó lắng nghe, giải thích một cách thấu đáo mọi phản ánh, kiến nghị của nhân dân với tinh thần trách nhiệm của người cán bộ, Kiểm sát viên làm công tác tiếp công dân…

Thứ ba, hoàn thiện cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ công tác tiếp công dân

Cơ sở vật chất là điều kiện tiên quyết bảo đảm cho công tác tiếp công dân được tiến hành nghiêm túc, đúng quy định và thể hiện sự tôn trọng đối với người dân. Trong thời gian qua, mặc dù nhiều Viện Kiểm sát đã quan tâm bố trí phòng tiếp dân, song vẫn còn không ít đơn vị gặp khó khăn về diện tích, trang thiết bị hoặc vị trí chưa thuận tiện cho công dân đến liên hệ. Vì vậy, việc đầu tư, hoàn thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ công tác tiếp công dân cần được coi là nhiệm vụ trọng tâm, mang tính lâu dài.

Cụ thể, mỗi đơn vị cần bố trí phòng tiếp công dân độc lập và đảm bảo các điều kiện thuận tiện cho việc tiếp xúc, trao đổi, có khu vực chờ, bàn làm việc, ghế ngồi, nước uống, cùng hệ thống camera giám sát, máy tính kết nối mạng nội bộ và phần mềm quản lý hồ sơ. Việc bố trí hợp lý không chỉ giúp hoạt động tiếp dân diễn ra chuyên nghiệp, minh bạch mà còn tạo tâm thế thoải mái, tin tưởng cho công dân khi trình bày nguyện vọng, khiếu nại.

Thứ tư, ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác tiếp công dân

Bên cạnh việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên làm công tác tiếp công dân và xây dựng, hoàn thiện cơ sở vất chất, chúng ta cần hình thành cơ sở dữ liệu điện tử về tiếp công dân, khiếu nại, tố cáo – bảo đảm tra cứu nhanh, lưu trữ an toàn, tránh thất lạc hoặc trùng lặp hồ sơ. Đối với các đơn vị vùng sâu, vùng xa, biên giới hoặc hải đảo, cần được ưu tiên đầu tư, hỗ trợ kinh phí, trang thiết bị và đường truyền mạng; đồng thời có thể triển khai mô hình tiếp công dân lưu động hoặc tiếp công dân qua hệ thống trực tuyến, nhằm khắc phục khó khăn về khoảng cách địa lý.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và cải cách tư pháp, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác tiếp công dân là xu thế tất yếu, góp phần hiện đại hóa hoạt động của ngành Kiểm sát nhân dân, nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và phục vụ người dân tốt hơn.

Trước hết, cần xây dựng và triển khai hệ thống phần mềm quản lý thống nhất toàn Ngành về tiếp công dân, khiếu nại, tố cáo, có khả năng cập nhật, phân loại, xử lý đơn thư tự động, đồng thời kết nối dữ liệu liên thông giữa VKSND tối cao, các Viện Kiểm sát cấp tỉnh và cấp huyện. Hệ thống này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý, mà còn hỗ trợ giám sát tiến độ và chất lượng giải quyết đơn thư một cách minh bạch, có thể truy xuất nguồn gốc, giảm sai sót và tiêu cực.

Không những thế, cần đẩy mạnh hình thức tiếp công dân trực tuyến, cho phép người dân đặt lịch hẹn, gửi đơn điện tử, theo dõi tiến độ xử lý thông qua cổng thông tin điện tử hoặc ứng dụng di động của ngành Kiểm sát. Việc ứng dụng mô hình này không chỉ tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại cho công dân, mà còn tăng khả năng tiếp cận, đặc biệt với người dân ở vùng xa, người cao tuổi, người khuyết tật. Đồng thời, Viện Kiểm sát các cấp cần tăng cường bảo mật thông tin cá nhân và dữ liệu điện tử trong quá trình tiếp công dân, bảo đảm an toàn hệ thống, tránh rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích. Cùng với đó, cần đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ cán bộ làm công tác tiếp công dân, giúp họ thành thạo trong việc tra cứu, nhập liệu, xử lý thông tin, hướng dẫn công dân sử dụng các dịch vụ số của Ngành.

Như vậy, việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số không chỉ giúp hiện đại hóa hoạt động quản lý, điều hành, mà còn là bước tiến quan trọng trong xây dựng ngành Kiểm sát điện tử – minh bạch, chuyên nghiệp và gần dân hơn.

Thứ năm, tăng cường phối hợp liên ngành và tuyên truyền pháp luật.

Công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong ngành Kiểm sát nhân dân là nhiệm vụ có tính liên ngành, liên thông giữa nhiều cơ quan trong hệ thống chính trị. Vì vậy, việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tư pháp, hành chính và tổ chức đoàn thể có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm đảm bảo thống nhất nhận thức, quy trình và trách nhiệm trong xử lý, giải quyết các vụ việc khiếu nại, tố cáo của công dân.

Trước hết, Viện Kiểm sát các cấp cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên với các cơ quan như: Thanh tra, Tòa án, Công an, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội địa phương. Trên cơ sở phối hợp để hướng dẫn công dân khiếu nại, tố cáo đúng quy định của pháp luật, đúng thẩm quyền, tránh trùng lặp hoặc gửi đơn vượt cấp; trao đổi, cung cấp thông tin về tình hình khiếu nại, tố cáo phức tạp, đặc biệt là các vụ việc có dấu hiệu kéo dài, đông người hoặc phát sinh điểm nóng; phối hợp tổ chức tiếp công dân, đối thoại, hòa giải ngay tại cơ sở, nhằm giảm tải cho cơ quan cấp trên và giải quyết dứt điểm vụ việc từ sớm, từ xa. Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho người dân về quyền và nghĩa vụ khiếu nại, tố cáo, trình tự thủ tục thực hiện, cũng như chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân, như: Phối hợp với các cơ quan báo chí, đài truyền hình, cổng thông tin điện tử, mạng xã hội chính thống để thông tin kịp thời, chính xác, dễ hiểu; tổ chức tọa đàm, phiên tòa giả định, tuyên truyền pháp luật lưu động, đặc biệt tại các khu dân cư, vùng sâu, vùng xa; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, Hội phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội cựu chiến binh… trong việc vận động, hướng dẫn người dân thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo đúng pháp luật.

Thông qua công tác phối hợp và tuyên truyền, người dân không chỉ hiểu rõ hơn về thẩm quyền của cơ quan Kiểm sát, mà còn nâng cao ý thức pháp luật, hạn chế tình trạng khiếu nại sai hoặc trùng lặp, góp phần ổn định tình hình an ninh chính trị, trật tự xã hội và củng cố niềm tin của nhân dân vào cơ quan bảo vệ pháp luật.

5. Kết luận

Công tác tiếp công dân là bộ phận quan trọng trong hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát nhân dân, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh cải cách tư pháp toàn diện. Để nâng cao hiệu quả công tác này, cần hoàn thiện thể chế, đầu tư cơ sở vật chất, đào tạo đội ngũ cán bộ, phát huy vai trò người đứng đầu và đẩy mạnh chuyển đổi số. Với sự chỉ đạo sát sao của Đảng, Nhà nước và nỗ lực của toàn ngành Kiểm sát, công tác tiếp công dân trong hoạt động tư pháp sẽ tiếp tục được đổi mới, chuyên nghiệp, minh bạch và gần dân hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Tài liệu tham khảo

Hiến pháp Việt Nam (2013), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội.
Chính phủ (2014), Nghị định số 64/2014/NĐ-CP ngày 26/6/2014 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tiếp công dân.
Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm 2024.
Luật Tiếp công dân năm 2013.
Viện trưởng VKSND tối cao (2023), Quyết định số 222/QĐ-VKSTC ngày 22/6/2023 ban hành Quy chế tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp