CÔNG TÁC KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN – Phân hiệu Trường Đại học kiểm sát tại TP.HCM

CÔNG TÁC KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN

Ths. Nguyễn Thị Phượng – GV. Khoa Dân sự, hành chính và KSHĐTP

CN. Nguyễn Thị Cẩm Hường – GV. Khoa Dân sự, hành chính và KSHĐTP

Đặt vấn đề

Thi hành án hành chính (THAHC) là giai đoạn hiện thực hóa các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính[1] trong thực tiễn, qua đó bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và khẳng định hiệu lực của hoạt động tư pháp. Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc các bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đầy đủ, kịp thời và đúng pháp luật không chỉ là yêu cầu của pháp chế mà còn là thước đo hiệu quả kiểm soát quyền lực hành chính.

Để bảo đảm mục tiêu đó, pháp luật đã giao cho Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp[2], trong đó có kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình THAHC. Thông qua hoạt động kiểm sát, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện vi phạm, thực hiện quyền yêu cầu, quyền kiến nghị và đôn đốc việc khắc phục vi phạm, góp phần bảo đảm các chủ thể có liên quan thực hiện đúng trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, bên cạnh những quy định tương đối đầy đủ của pháp luật hiện hành, vẫn còn nhiều vấn đề lý luận cần được tiếp tục nghiên cứu và làm rõ, đặc biệt là về bản chất pháp lý, đặc điểm, phạm vi quyền năng và vai trò của công tác kiểm sát THAHC. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích những vấn đề lý luận cơ bản về công tác kiểm sát THAHC của VKSND, qua đó góp phần thống nhất nhận thức và nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng kiểm sát trong lĩnh vực này.

Khái niệm và bản chất pháp lý và vai trò của công tác kiểm sát thi hành án hành chính

1.1. Khái niệm công tác kiểm sát thi hành án hành chính

Dưới góc độ pháp lý, chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp nói chung và kiểm sát THAHC nói riêng là thẩm quyền riêng có của VKSND nhằm bảo đảm cho các hoạt động tư pháp được thực hiện đúng pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa. Theo quy định tại Luật Tố tụng hành chính năm 2015 sửa đổi bổ sung 2025[3], VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự (THADS), cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính. Từ các quy định của pháp luật hiện hành và bản chất của hoạt động kiểm sát, dưới góc độ khoa học pháp lý, có thể hiểu một cách hệ thống: “Công tác kiểm sát THAHC là hoạt động thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND nhằm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính; thông qua việc thực hiện quyền yêu cầu, quyền kiến nghị và các hoạt động nghiệp vụ khác để kịp thời phát hiện, khắc phục vi phạm, bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đầy đủ, kịp thời, đúng pháp luật, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa”. Hoạt động này mang tính độc lập tương đối với hoạt động tố tụng hành chính, không nhằm thay thế trách nhiệm tự thi hành công vụ của cơ quan hành chính mà hướng tới việc kiểm tra, giám sát tính hợp pháp của toàn bộ tiến trình hiện thực hóa phán quyết của Tòa án.

1.2. Bản chất pháp lý của công tác kiểm sát thi hành án hành chính

Công tác kiểm sát THAHC là một bộ phận của hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực tư pháp[4], do VKSND thực hiện nhằm bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đúng pháp luật. Hoạt động này không trực tiếp tổ chức thi hành án mà tác động thông qua việc kiểm tra tính hợp pháp của quá trình thi hành, phát hiện vi phạm và yêu cầu khắc phục. Vì vậy, bản chất của công tác này là hoạt động kiểm sát tư pháp mang tính kiểm soát pháp lý đối với việc tuân theo pháp luật trong THAHC.

Trước hết, đây là hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật dựa trên chức năng hiến định của VKSND trong kiểm sát hoạt động tư pháp. Đối tượng kiểm sát là việc kiểm sát việc tuân theo pháp luật các chủ thể có liên quan thực hiện đúng, đầy đủ và đúng trình tự các nghĩa vụ trong quá trình thi hành án.

Thứ hai, công tác kiểm sát THAHC không phải là hoạt động tổ chức thi hành án[5]. Viện kiểm sát không ban hành quyết định thi hành, không áp dụng biện pháp cưỡng chế và không thay thế trách nhiệm của cơ quan hành chính hoặc các chủ thể có nghĩa vụ thi hành án. Vai trò của Viện kiểm sát được thực hiện thông qua quyền yêu cầu, kiến nghị nhằm bảo đảm các chủ thể thực hiện đúng trách nhiệm pháp lý của mình.

Thứ ba, đây cũng không phải là hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Mặc dù đối tượng kiểm sát chủ yếu là cơ quan hành chính, nhưng Viện kiểm sát không thực hiện quyền chỉ đạo hay điều hành đối với các cơ quan này. Các yêu cầu, kiến nghị chỉ nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, không làm phát sinh quan hệ quản lý hành chính, qua đó bảo đảm tính độc lập và khách quan của hoạt động kiểm sát.

Ở góc độ rộng hơn, công tác kiểm sát THAHC còn là một cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực hành chính. Thông qua hoạt động này, Viện kiểm sát góp phần bảo đảm việc chấp hành nghiêm chỉnh các bản án của Tòa án, hạn chế tình trạng chậm hoặc không thi hành án, đồng thời bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án và tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính.

Theo quan điểm của tác giả, bản chất pháp lý của công tác kiểm sát THAHC là hoạt động kiểm sát tư pháp đặc thù, thể hiện ở việc Viện kiểm sát không trực tiếp tổ chức thi hành án mà thực hiện chức năng kiểm soát pháp lý thông qua các quyền năng như yêu cầu, kiến nghị. Điều này khẳng định vai trò của Viện kiểm sát như một thiết chế quan trọng trong bảo đảm pháp chế và kiểm soát quyền lực hành chính ở Việt Nam hiện nay.

1.3. Vai trò của công tác kiểm sát thi hành án hành chính

Công tác kiểm sát THAHC có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của bản án, quyết định của Tòa án. Do THAHC chủ yếu dựa vào cơ chế tự thi hành của cơ quan hành chính, không có cơ quan chuyên trách và cơ chế cưỡng chế trực tiếp như thi hành án dân sự, nên hoạt động kiểm sát của VKSND trở thành công cụ pháp lý cần thiết nhằm thúc đẩy việc chấp hành đầy đủ, kịp thời các phán quyết của Tòa án.

Trước hết, kiểm sát THAHC góp phần bảo đảm tính nghiêm minh và hiệu lực thực tế của bản án. Thông qua việc theo dõi quá trình chuyển giao, tổ chức thi hành và thực hiện nghĩa vụ của các chủ thể liên quan, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện các vi phạm như chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đúng nội dung bản án, từ đó ban hành yêu cầu, kiến nghị khắc phục, bảo đảm bản án được thực hiện trên thực tế.

Thứ hai, hoạt động này bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, đặc biệt là người được thi hành án. Viện kiểm sát theo dõi, phát hiện và yêu cầu xử lý các vi phạm trong quá trình thi hành, góp phần bảo đảm quyền lợi đã được Tòa án công nhận được thực hiện đầy đủ.

Thứ ba, kiểm sát THAHC góp phần nâng cao trách nhiệm, kỷ luật, kỷ cương hành chính. Thông qua việc phát hiện và kiến nghị khắc phục vi phạm, hoạt động này thúc đẩy cơ quan hành chính và người có thẩm quyền nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, trách nhiệm giải trình và tôn trọng phán quyết của Tòa án.

Thứ tư, công tác kiểm sát còn giúp phát hiện, tổng hợp những bất cập trong pháp luật và thực tiễn THAHC. Trên cơ sở đó, Viện kiểm sát kiến nghị hoàn thiện cơ chế pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành án.

Như vậy, kiểm sát THAHC không chỉ xử lý vi phạm cụ thể mà còn góp phần bảo đảm pháp chế, kiểm soát quyền lực hành chính và củng cố niềm tin của Nhân dân vào hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án.

Đặc điểm, nội dung và phương thức kiểm sát thi hành án hành chính

2.1. Đặc điểm của công tác kiểm sát thi hành án hành chính

Công tác kiểm sát THAHC là một hoạt động kiểm sát tư pháp đặc thù, được thực hiện trong giai đoạn thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính. So với các lĩnh vực kiểm sát hoạt động tư pháp khác, công tác kiểm sát THAHC có những đặc điểm riêng, phản ánh cả tính chất của hoạt động THAHC và vị trí, chức năng của VKSND trong cơ chế kiểm sát việc tuân theo pháp luật.

Thứ nhất, công tác kiểm sát được thực hiện trong toàn bộ quá trình THAHC. Khác với hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính chủ yếu diễn ra trong giai đoạn tố tụng tại Tòa án, công tác kiểm sát THAHC được tiến hành kể từ thời điểm bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật cho đến khi việc thi hành án hoàn thành hoặc chấm dứt theo quy định của pháp luật. Viện kiểm sát không chỉ kiểm sát kết quả cuối cùng của việc thi hành án mà còn kiểm sát tính hợp pháp của toàn bộ quá trình tổ chức thi hành, bao gồm việc chuyển giao bản án, việc theo dõi thi hành án, việc thực hiện nghĩa vụ của người phải thi hành án, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan cũng như việc khắc phục các vi phạm phát sinh trong quá trình thi hành án. Đặc điểm này bảo đảm mọi hoạt động trong quá trình THAHC đều được đặt dưới sự kiểm sát của pháp luật, góp phần phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm ngay từ khi mới phát sinh.

Thứ hai, đối tượng kiểm sát là hoạt động thi hành án của nhiều chủ thể khác nhau. Đây là điểm khác biệt nổi bật giữa công tác kiểm sát THAHC với nhiều lĩnh vực kiểm sát tư pháp khác. Do cơ chế THAHC có sự tham gia của nhiều chủ thể với chức năng, nhiệm vụ khác nhau nên đối tượng kiểm sát của Viện kiểm sát cũng rất đa dạng. Hoạt động kiểm sát không chỉ hướng đến việc thực hiện trách nhiệm của Tòa án trong việc chuyển giao bản án, quyết định; cơ quan thi hành án dân sự trong việc theo dõi thi hành án; người phải thi hành án và người đứng đầu cơ quan hành chính trong việc chấp hành bản án mà còn bao gồm trách nhiệm của cơ quan cấp trên trực tiếp và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình thi hành án. Việc kiểm sát đồng thời nhiều chủ thể giúp bảo đảm tính đồng bộ trong quá trình thi hành án, hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc bỏ sót vi phạm.

Thứ ba, công tác kiểm sát được thực hiện thông qua các quyền năng pháp lý đặc thù. Với chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật, VKSND không trực tiếp tổ chức thi hành án và cũng không có quyền quyết định hoặc áp dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành án. Hoạt động kiểm sát được thực hiện thông qua các quyền năng do pháp luật quy định như quyền yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu; quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật; quyền trực tiếp kiểm sát; quyền ban hành kiến nghị yêu cầu khắc phục vi phạm; tổng hợp những vi phạm, thiếu sót phát hiện trong quá trình kiểm sát và theo dõi việc thực hiện các yêu cầu, kiến nghị đã ban hành. Các quyền năng này đều mang bản chất là công cụ kiểm soát tính hợp pháp của hoạt động thi hành án, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Cần nhấn mạnh rằng, theo quy định của pháp luật hiện hành, trong công tác kiểm sát thi hành án hành chính, VKSND không có quyền kháng nghị đối với hoạt động THAHC mà chỉ thực hiện quyền yêu cầu và quyền kiến nghị. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với một số lĩnh vực kiểm sát hoạt động tư pháp khác và cũng là nội dung cần được nhận thức thống nhất trong nghiên cứu cũng như trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Ba đặc điểm trên phản ánh rõ tính chất riêng của công tác kiểm sát THAHC, đồng thời khẳng định vị trí của VKSND là chủ thể thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giai đoạn thi hành án, góp phần bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa và nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực hành chính.

2.2. Nội dung của công tác kiểm sát thi hành án hành chính

Công tác kiểm sát THAHC của VKSND không chỉ hướng đến việc xem xét kết quả thi hành bản án, quyết định của Tòa án mà còn bao gồm việc kiểm sát quá trình tuân theo pháp luật của các chủ thể tham gia vào hoạt động THAHC. Tùy theo vị trí, thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể, nội dung kiểm sát của Viện kiểm sát được xác định tương ứng nhằm bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đầy đủ, kịp thời và đúng pháp luật.

Thứ nhất, kiểm sát đối với Tòa án[6].

Viện kiểm sát kiểm sát việc Tòa án thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến THAHC, bao gồm việc gửi bản án, quyết định cho người phải thi hành án, cơ quan thi hành án dân sự, Viện kiểm sát và các chủ thể có liên quan; việc giải thích, đính chính bản án, quyết định khi có yêu cầu; việc xem xét yêu cầu của người được thi hành án và ban hành quyết định buộc THAHC trong thời hạn luật định. Đồng thời, Viện kiểm sát kiểm sát việc gửi quyết định buộc THAHC cho các chủ thể có liên quan nhằm bảo đảm quyết định này được thực hiện đúng trình tự, thủ tục và phát sinh hiệu lực trên thực tế.

Thứ hai, kiểm sát đối với cơ quan thi hành án dân sự[7].

Đây là nội dung kiểm sát quan trọng vì cơ quan thi hành án dân sự là chủ thể có trách nhiệm theo dõi việc THAHC. Viện kiểm sát kiểm sát việc tiếp nhận bản án, quyết định của Tòa án; việc vào sổ theo dõi; phân công Chấp hành viên; ban hành thông báo về việc tự nguyện thi hành án; theo dõi thời hạn tự nguyện thi hành; làm việc với người phải thi hành án; yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu; lập biên bản trong các trường hợp luật định; công khai quyết định buộc THAHC; kiến nghị cơ quan, người có thẩm quyền xử lý trách nhiệm đối với trường hợp chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ bản án. Ngoài ra, Viện kiểm sát còn kiểm sát việc cập nhật hồ sơ, tổng hợp, báo cáo tình hình theo dõi THAHC của cơ quan thi hành án dân sự.

Thứ ba, kiểm sát đối với người phải thi hành án[8].

Người phải thi hành án là chủ thể trung tâm của quá trình THAHC, do đó nội dung kiểm sát tập trung vào việc chấp hành nghĩa vụ theo bản án, quyết định của Tòa án. Viện kiểm sát kiểm sát việc người phải thi hành án có chủ động tổ chức thi hành trong thời hạn luật định hay không; việc thi hành có đúng, đầy đủ nội dung bản án, quyết định hay không; việc thực hiện nghĩa vụ thông báo kết quả thi hành án cho Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, Viện kiểm sát và cơ quan cấp trên có đúng thời hạn, đúng hình thức hay không. Đối với trường hợp đã có quyết định buộc THAHC, Viện kiểm sát kiểm sát việc người phải thi hành án có nghiêm chỉnh chấp hành quyết định này hay tiếp tục chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ.

Thứ tư, kiểm sát đối với người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp của người phải thi hành án[9].

Trong THAHC, trách nhiệm của cơ quan cấp trên trực tiếp có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính. Viện kiểm sát kiểm sát việc cơ quan cấp trên có ban hành văn bản chỉ đạo người phải thi hành án chấp hành bản án, quyết định của Tòa án hay không; có thực hiện việc đôn đốc, kiểm tra, yêu cầu báo cáo kết quả thi hành án hay không; có áp dụng hoặc đề nghị áp dụng biện pháp xử lý trách nhiệm đối với người chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ hay không. Đồng thời, Viện kiểm sát kiểm sát việc tiếp nhận, xem xét và phản hồi các kiến nghị của Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án dân sự trong quá trình theo dõi, kiểm sát THAHC.

Thứ năm, kiểm sát đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan[10].

Trong nhiều vụ việc THAHC, việc thi hành bản án không chỉ phụ thuộc vào người phải thi hành án mà còn cần sự phối hợp của các cơ quan chuyên môn hoặc tổ chức, cá nhân có liên quan. Vì vậy, Viện kiểm sát kiểm sát việc các chủ thể này thực hiện yêu cầu hợp pháp của Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự và cơ quan có thẩm quyền; việc cung cấp thông tin, tài liệu; việc phối hợp thực hiện các nội dung của bản án như điều chỉnh hồ sơ đất đai, cấp giấy chứng nhận, thực hiện nghĩa vụ tài chính, khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án hoặc các nghĩa vụ khác theo nội dung bản án. Trường hợp các chủ thể này không phối hợp, chậm phối hợp hoặc thực hiện không đầy đủ trách nhiệm, Viện kiểm sát có quyền yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp khắc phục, xử lý theo quy định của pháp luật.

Như vậy, nội dung kiểm sát THAHC của VKSND được thực hiện theo hướng toàn diện, xuyên suốt và gắn với trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể trong quá trình thi hành án. Thông qua việc kiểm sát đối với Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, người phải thi hành án, cơ quan cấp trên trực tiếp và các chủ thể có liên quan, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện vi phạm, yêu cầu khắc phục, ban hành kiến nghị phòng ngừa vi phạm, qua đó góp phần bảo đảm bản án, quyết định hành chính của Tòa án được thi hành nghiêm chỉnh, thống nhất và hiệu quả.

2.3. Phương thức và quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát trong kiểm sát thi hành án hành chính

Phương thức kiểm sát còn được cụ thể hóa trong Chương III Quy chế số 810/QĐ-VKSTC[11] được hướng dẫn chi tiết tại Hướng dẫn số 07/HD-VKSTC năm 2025 của VKSTC[12].

Các phương thức thực hiện công tác kiểm sát THAHC được triển khai tương đối đa dạng, phù hợp với từng giai đoạn và yêu cầu của hoạt động kiểm sát. Trong quá trình thực hiện chức năng của mình, Viện kiểm sát có thể nghiên cứu hồ sơ, tài liệu về thi hành án hành chính; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan cung cấp hồ sơ, tài liệu hoặc giải trình những vấn đề cần thiết; trực tiếp kiểm sát tại cơ quan thi hành án dân sự và các cơ quan, tổ chức có liên quan; tổng hợp, đánh giá các vi phạm phát hiện được trong quá trình kiểm sát; đồng thời theo dõi việc thực hiện các yêu cầu, kiến nghị đã ban hành nhằm bảo đảm các vi phạm được khắc phục kịp thời. Các phương thức này không tồn tại độc lập mà được sử dụng linh hoạt, bổ trợ cho nhau, tạo thành một quy trình kiểm sát thống nhất từ phát hiện, đánh giá đến yêu cầu khắc phục và kiểm tra kết quả thực hiện.

Gắn liền với các phương thức kiểm sát là hệ thống quyền năng pháp lý của VKSND trong lĩnh vực THAHC. Theo quy định của pháp luật hiện hành, hai quyền năng cơ bản và quan trọng nhất của Viện kiểm sát là quyền yêu cầu và quyền kiến nghị. Quyền yêu cầu được sử dụng nhằm buộc cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan thực hiện hoặc cung cấp những nội dung cần thiết phục vụ hoạt động kiểm sát, đồng thời yêu cầu chấm dứt, khắc phục các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình thi hành án. Quyền kiến nghị được thực hiện khi Viện kiểm sát phát hiện vi phạm hoặc những sơ hở, thiếu sót trong việc tổ chức THAHC, qua đó đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền áp dụng các biện pháp khắc phục, xử lý vi phạm và phòng ngừa vi phạm trong tương lai. Đây đều là những quyền năng pháp lý đặc thù của VKSND, không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của chủ thể phải thi hành án cũng như không làm phát sinh quan hệ quản lý hành chính giữa Viện kiểm sát với cơ quan bị kiểm sát.

Từ góc độ lý luận, quyền yêu cầu và quyền kiến nghị không chỉ là các công cụ nghiệp vụ mà còn là phương tiện để Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực THAHC. Hiệu quả của hoạt động kiểm sát không được quyết định bởi việc Viện kiểm sát trực tiếp giải quyết hay thay thế trách nhiệm của các chủ thể khác, mà được thể hiện ở khả năng phát hiện kịp thời vi phạm, yêu cầu khắc phục đúng pháp luật và bảo đảm các kiến nghị được tiếp thu, thực hiện nghiêm túc. Vì vậy, các quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát trong THAHC mang bản chất là quyền năng kiểm soát tính hợp pháp của hoạt động thi hành án, góp phần bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đầy đủ, đúng thời hạn và đúng quy định của pháp luật.

Việc nhận thức đúng giới hạn quyền năng của Viện kiểm sát không chỉ bảo đảm sự phân định rõ chức năng giữa các cơ quan trong cơ chế THAHC mà còn phản ánh đúng bản chất của hoạt động kiểm sát với tư cách là hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật, chứ không phải hoạt động quản lý, tổ chức hoặc quyết định việc thi hành án.

Một số vấn đề lý luận cần tiếp tục hoàn thiện

Bên cạnh việc làm rõ khái niệm, bản chất, vai trò, đặc điểm và nội dung của công tác kiểm sát THAHC, cần tiếp tục hoàn thiện một số vấn đề lý luận nhằm tạo cơ sở thống nhất cho việc nhận thức và tổ chức thực hiện trong thực tiễn.

Thứ nhất, cần nhận thức đúng về phạm vi quyền năng của Viện kiểm sát trong kiểm sát THAHC. Viện kiểm sát nhân dân là chủ thể thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình THAHC, nhưng không phải là chủ thể tổ chức thi hành án. Điều này có nghĩa là Viện kiểm sát không thay thế trách nhiệm của người phải thi hành án, không thay Tòa án trong việc ra quyết định buộc THAHC và cũng không thay cơ quan thi hành án dân sự trong hoạt động theo dõi thi hành án. Vai trò của Viện kiểm sát được thể hiện ở việc kiểm sát tính hợp pháp của hoạt động thi hành án, phát hiện vi phạm, ban hành yêu cầu, kiến nghị và theo dõi việc khắc phục vi phạm. Do đó, nếu nhận thức không đúng phạm vi quyền năng của Viện kiểm sát, rất dễ dẫn đến hai khuynh hướng chưa phù hợp: Hoặc kỳ vọng Viện kiểm sát can thiệp sâu vào quá trình tổ chức thi hành án, hoặc đánh giá thấp vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát trong bảo đảm hiệu lực bản án hành chính. Cả hai khuynh hướng này đều không phản ánh đúng bản chất pháp lý của công tác kiểm sát THAHC.

Thứ hai, cần hoàn thiện nhận thức về cơ chế phối hợp giữa các chủ thể trong THAHC. Thi hành án hành chính là lĩnh vực có sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, người phải thi hành án, người đứng đầu cơ quan phải thi hành án, cơ quan cấp trên trực tiếp, VKSND và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Mỗi chủ thể có vị trí, thẩm quyền và trách nhiệm khác nhau, nhưng cùng hướng đến mục tiêu bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được thi hành nghiêm chỉnh. Vì vậy, công tác kiểm sát THAHC chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong mối quan hệ phối hợp chặt chẽ nhưng vẫn bảo đảm tính độc lập trong thực hiện chức năng của từng cơ quan. Viện kiểm sát không chỉ kiểm sát từng hành vi riêng lẻ mà còn góp phần phát hiện những điểm nghẽn trong cơ chế phối hợp, tình trạng chậm chuyển giao bản án, chậm theo dõi, chậm đôn đốc, chậm xử lý trách nhiệm hoặc thiếu phản hồi đối với yêu cầu, kiến nghị. Từ đó, hoạt động kiểm sát giúp thúc đẩy trách nhiệm phối hợp giữa các chủ thể, hạn chế tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm trong THAHC.

Thứ ba, cần tiếp tục hoàn thiện lý luận làm cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả kiểm sát THAHC. Công tác kiểm sát THAHC hiện nay không chỉ đặt ra yêu cầu về kỹ năng nghiệp vụ mà còn đòi hỏi phải có nền tảng lý luận đầy đủ về phạm vi kiểm sát, đối tượng kiểm sát, phương thức kiểm sát và giới hạn quyền năng của Viện kiểm sát. Việc hoàn thiện lý luận sẽ giúp phân biệt rõ kiểm sát THAHC với hoạt động tổ chức thi hành án, theo dõi thi hành án và quản lý hành chính nhà nước. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các quy định về quyền yêu cầu, quyền kiến nghị, trách nhiệm phản hồi kiến nghị, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan và trách nhiệm của người đứng đầu trong THAHC. Ở phương diện rộng hơn, hoàn thiện lý luận về công tác kiểm sát THAHC còn góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, nâng cao hiệu lực của bản án hành chính, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và tăng cường kiểm soát quyền lực hành chính trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Kết luận

Công tác kiểm sát THAHC của VKSND là hoạt động kiểm sát tư pháp có tính đặc thù, giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính được thi hành đầy đủ, kịp thời và đúng pháp luật. Hoạt động này không nhằm tổ chức thi hành án hoặc thay thế trách nhiệm của Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự hay cơ quan hành chính, mà tập trung kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các chủ thể có liên quan trong quá trình thi hành án. Việc nhận thức đúng khái niệm, bản chất pháp lý, đặc điểm, vai trò và giới hạn quyền năng của Viện kiểm sát là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng công tác kiểm sát THAHC. Đặc biệt, cần thống nhất rằng trong lĩnh vực này, Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát thông qua quyền yêu cầu, quyền kiến nghị và các phương thức kiểm sát khác theo quy định của pháp luật, không có quyền kháng nghị như trong một số lĩnh vực kiểm sát hoạt động tư pháp khác.

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nâng cao hiệu quả kiểm sát THAHC không chỉ góp phần bảo đảm pháp chế, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức mà còn tăng cường kiểm soát quyền lực hành chính và củng cố niềm tin của Nhân dân vào hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Quốc hội (2015), Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13 ngày 25/11/2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.
Quốc hội (2025), Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 ngày 25/6/2025.
Quốc hội (2014), Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân số 63/2014/QH13, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.
Chính phủ (2016), Nghị định số 71/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 quy định thời hạn, trình tự, thủ tục thi hành án hành chính và xử lý trách nhiệm đối với người không thi hành bản án, quyết định của Tòa án.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2016), Quy chế công tác kiểm sát thi hành án dân sự, thi hành án hành chính (ban hành kèm theo Quyết định số 810/QĐ-VKSTC).
Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2025), Hướng dẫn số 07/HD-VKSTC Kỹ năng kiểm sát thi hành án hành chính
Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2023), Đề tài khoa học cấp Bộ về Công tác kiểm sát thi hành án hành chính.

[1] Điều 309 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[2] Điều 107 Hiến pháp 2013, Điều 4, Điều 28 Luật Tổ chức VKSND 2014 (sửa đổi bổ sung 2025)

[3] Khoản 1 Điều 315 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[4] Điều 4, Điều 28 Luật Tổ chức VKSND năm 2014 (sửa đổi, bổ sung 2025)

[5] Điều 315 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[6] Điều 311 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[7] Điều 314 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025); Nghị định 71/2016/ND-CP

[8] Điều 311 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[9] Điều 312 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[10] Điều 315 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi bổ sung 2025)

[11] Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2016), Quy chế công tác kiểm sát thi hành án dân sự, thi hành án hành chính (ban hành kèm theo Quyết định số 810/QĐ-VKSTC).

[12] Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2025), Hướng dẫn số 07/HD-VKSTC Kỹ năng kiểm sát thi hành án hành chính