Một số vụ án điển hình Viện Kiểm sát nhân dân của Trung Quốc khởi kiện vì lợi ích công cộng liên quan đến bảo vệ môi trường và sinh thái[1]

(PHẦN 2)

Phạm Thị Mai

Phó Trưởng khoa Dân sự, hành chính và kiểm sát hoạt động tư pháp

Vụ án 3: Viện Kiểm sát nhân dân huyện Tĩnh Hưng, tỉnh Hà Bắc đã đệ đơn kiện hình sự vì lợi ích công cộng dân sự đối với Lý Mưu Mưu và những người khác, một công ty năng lượng ở tỉnh Sơn Đông và các doanh nghiệp khác về tội gây ô nhiễm môi trường[2]

[Sự kiện cơ bản]

Từ tháng 6 đến tháng 12/2021, Lý Mưu Mưu và 19 người khác đã vận chuyển trái phép hơn 6.700 tấn bột lưu huỳnh thải từ 10 công ty ở các tỉnh Sơn Đông, Giang Tô, Thiểm Tây và Hà Bắc đến ba địa điểm ở huyện Tĩnh Hưng, tỉnh Hà Bắc để chôn lấp trái phép nhằm mục đích thu lợi bất chính. Số bột lưu huỳnh thải được xác định là chất thải nguy hại có chứa các chất độc hại. Kết quả giám định cho thấy vụ việc đổ chất thải nguy hại này đã làm ô nhiễm 31.815,26 tấn đất, gây thiệt hại sinh thái ước tính 138 triệu nhân dân tệ, gây tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích quốc gia và lợi ích công cộng.

[Quá trình điều tra và khởi kiện]

Vào tháng 10/2021, sau vụ án ô nhiễm môi trường liên quan đến Lý Mưu Mưu và những người khác, chính quyền huyện Tĩnh Hưng rất coi trọng vấn đề này và đã ngay lập tức triệu tập cuộc họp ứng phó khẩn cấp chung với các cơ quan liên quan, bao gồm Cục Công an và Cục Môi trường sinh thái huyện. VKSND huyện Tĩnh Hưng đã can thiệp sớm và cung cấp hỗ trợ pháp lý. Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Thạch Gia Trang – chi nhánh huyện Tĩnh Hưng đã nhanh chóng tổ chức các đoàn chuyên gia và các công ty bên thứ ba để tiến hành đánh giá chuyên môn và công tác xử lý, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho công tác ứng phó và khắc phục khẩn cấp.

Sau khi vụ án của Lý Mưu Mưu và những người khác gây ô nhiễm môi trường được chuyển đến VKSND để xem xét và truy tố. Ngày 30/5/2022, VKSND huyện Tĩnh Hưng đã thụ lý vụ án dân sự vì lợi ích công cộng trong vụ án hình sự.

Để điều tra kỹ lưỡng sự thật của vụ án, VKSND huyện Tĩnh Hưng đã tiến hành nghiên cứu sâu về các tài liệu hồ sơ vụ án, xác định 24 vấn đề, xác minh thêm với các cơ quan công an và Cục Môi trường sinh thái, Sở Sinh thái và Môi trường thành phố Thạch Gia Trang – chi nhánh huyện Tĩnh Hưng, sắp xếp các mối quan hệ giữa các công ty và cá nhân liên quan đến vụ án và lập sơ đồ mối quan hệ giữa các công ty và cá nhân với nguồn gây ô nhiễm là nguồn và điểm cuối là bãi thải. Qua đó, làm rõ trách nhiệm bồi thường thiệt hại môi trường chung của các công ty và nhân sự liên quan trong mỗi chuỗi và lập bảng thống kê các khoản thanh toán bồi thường của các công ty thượng nguồn, xác định số tiền bồi thường mà mỗi công ty và người gây thiệt hại phải chịu.

Chi cục Công an huyện Tĩnh Hưng đã tích cực thực hiện nhiệm vụ, đôn đốc tám công ty nộp chi phí ứng phó khẩn cấp và các chi phí khác theo quy định của pháp luật. Ngày 14/12/2022, VKSND huyện Tĩnh Hưng đã khởi kiện vụ án hình sự dân sự liên quan đến lợi ích công cộng lên tòa án, yêu cầu thu hồi tổng cộng 31,9641 triệu nhân dân tệ tiền bồi thường từ công ty năng lượng Sơn Đông, công ty hóa chất than Sơn Đông và Lý Mưu Mưu, cùng một số công ty khác, vì đã từ chối thực hiện nghĩa vụ bồi thường.

Trong tháng 1 và tháng 2/2023, vụ án đã được xét xử ba lần. Vào tháng 4 năm 2023, một công ty năng lượng có trụ sở tại Sơn Đông đã tự nguyện nhận trách nhiệm bồi thường thiệt hại sinh thái là 15,3898 triệu nhân dân tệ. Vào ngày 4 tháng 8 năm 2023, TAND huyện Tĩnh Hưng đã ban hành bản án hình sự và dân sự, chấp nhận toàn bộ các yêu cầu của VKSND, buộc công ty hóa chất than có trụ sở tại Sơn Đông và các bị cáo, trong đó có Lý Mưu Mưu, phải bồi thường thiệt hại sinh thái là 16,5743 triệu nhân dân tệ. Sau bản án sơ thẩm, cả bảy bị cáo đều kháng cáo. Vào ngày 27/9/2023, TAND trung cấp Thạch Gia Trang đã ban hành phán quyết cuối cùng, bác bỏ đơn kháng cáo và giữ nguyên bản án ban đầu.

[Ý nghĩa điển hình]

Sau các vụ việc thiệt hại về sinh thái và môi trường do vi phạm quy định quốc gia, VKSND tận dụng triệt để các cơ chế phối hợp được thiết lập với các cơ quan hành chính như Sở Tài nguyên và Môi trường để xác định chính xác số tiền bồi thường cho nhiều bên liên quan, thúc đẩy họ tự nguyện thực hiện trách nhiệm bồi thường và nhanh chóng, hiệu quả khôi phục môi trường sinh thái bị thiệt hại. Đối với những bên từ chối thực hiện trách nhiệm bồi thường, VKSND khởi kiện ra tòa án để truy cứu trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng của các bên liên quan, thực hiện nguyên tắc “người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm” thông qua hệ thống trách nhiệm giải trình khép kín “hành chính + tư pháp”. Trong quá trình xử lý vụ việc, để ngăn ngừa nguy cơ tiếp tục mở rộng thiệt hại về sinh thái và môi trường tại hiện trường vụ việc, VKSND tối cao cũng giám sát tiến độ phục hồi để đảm bảo hệ sinh thái bị thiệt hại được phục hồi hoàn toàn.

Vụ án 4: Viện Kiểm sát nhân dân quận Cửu Giang, thành phố Vu Hồ, tỉnh An Huy khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công cộng trong vụ án hình sự đối với Hoàng và 24 người khác[3]

[Sự kiện cơ bản]

Từ năm 2018 đến tháng 3 năm 2023, Hoàng, Trần và những người khác thuê một tòa nhà nhà máy bỏ hoang bên bờ sông Dương Tử ở quận Cửu Giang, thành phố Vu Hồ và đặt trái phép một đường ống ngầm nối tòa nhà này với sông Dương Tử. Những người trung gian như Lí và Vương, biết rõ Hoàng không có đủ điều kiện cần thiết để xử lý chất thải nguy hại, vẫn sử dụng xe bồn để vận chuyển chất thải nguy hại  (axit sunfuric loãng và axit clohydric), từ tám công ty ở khu vực đồng bằng sông Dương Tử đến tòa nhà này. Không qua bất kỳ quá trình xử lý nào, Hoàng đã xả trực tiếp chất thải xuống sông Dương Tử qua đường ống ngầm. Vào thời điểm vụ việc bị phát hiện, Hoàng và 24 người khác, cùng với tám công ty, đã trực tiếp xả 23.125 tấn chất thải nguy hại vào sông Dương Tử. Một đánh giá đã xác định rằng các hoạt động bất hợp pháp nói trên đã gây ra thiệt hại sinh thái lên tới hơn 106 triệu nhân dân tệ.

[Quá trình điều tra và khởi kiện]

Vụ án này do VKSND tỉnh An Huy, Sở Công an tỉnh và Sở Sinh thái và Môi trường tỉnh phối hợp giám sát. Sau khi Cục Công an thành phố Vu Hồ – Chi nhánh Cửu Giang khởi tố vụ án vào ngày 20/3/2023, VKSND huyện Cửu Giang, thành phố Vu Hồ (sau đây gọi là VKSND Cửu Giang) đã tiến hành điều tra trước và phát hiện ra các manh mối liên quan. Ngày 27/9/2023, VKSND Cửu Giang đã thụ lý vụ án dân sự vì lợi ích công cộng. Sau khi khởi tố vụ án, VKSND Cửu Giang đã tổ chức nhiều cuộc tham vấn với cơ quan môi trường sinh thái và các cơ quan công an về nguồn chất thải nguy hại, số lượng chất thải bất hợp pháp và mức độ thiệt hại sinh thái. VKSND Cửu Giang cũng thúc giục cơ quan môi trường sinh thái thực hiện các biện pháp ứng phó khẩn cấp và đồng thời ủy quyền cho một tổ chức chuyên môn đánh giá thiệt hại sinh thái do việc xả thải bất hợp pháp gây ra. Để ứng phó với những khó khăn trong việc xác định sự thật về thiệt hại do số lượng lớn người vi phạm, thời gian vi phạm kéo dài và các loại chất thải nguy hại thải trái phép khác nhau, VKSND Cửu Giang đã mời các tình nguyện viên trong lĩnh vực bảo vệ môi trường tham gia vào cuộc điều tra tại chỗ và tổ chức nhiều cuộc họp trình bày chuyên gia để thảo luận và phân tích bằng chứng, thu thập bằng chứng liên quan đến các bên vi phạm, số lượng xả thải trái phép và mối quan hệ nhân quả.

VKSND Cửu Giang cho rằng hành vi vi phạm của các đơn vị này có sự liên kết và kết hợp với nhau, cuối cùng dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, cấu thành hành vi vi phạm liên đới. Các đơn vị này phải chịu trách nhiệm liên đới tương ứng theo lượng xả thải bất hợp pháp mà họ tham gia.

Từ tháng 1 đến tháng 9/2024, sau khi hoàn tất thủ tục thông báo công khai, VKSND Cửu Giang đã khởi kiện vụ án hình sự dân sự vì lợi ích công cộng đối với 24 cá nhân, bao gồm cả Hoàng và 8 công ty yêu cầu tòa án buộc mỗi đơn vị bất hợp pháp phải liên đới chịu chi phí phục hồi sinh thái, bồi thường thiệt hại, phí thẩm định… tổng cộng hơn 116,97 triệu nhân dân tệ và phải công khai xin lỗi công chúng trên các phương tiện truyền thông quốc gia.

Ngày 10/5/2024, một công ty công nghệ tại tỉnh An Huy đã nộp đơn lên VKSND Cửu Giang xin biện pháp khắc phục thay thế thông qua nâng cấp công nghệ, với lý do không có khả năng chi trả 89,1 triệu nhân dân tệ tiền bồi thường thiệt hại sinh thái một lần. Công ty đề xuất nâng cấp công nghệ thông qua việc tái chế axit thải để đạt được mục tiêu không phát thải chất thải nguy hại trong khi vẫn duy trì công suất sản xuất như cũ. Để đạt được mục tiêu bảo vệ lợi ích công cộng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh toàn diện của công ty, VKSND Cửu Giang đã ủy quyền cho một cơ quan thẩm định chuyên nghiệp đánh giá tính cần thiết, tính khả thi và mức bù trừ của dự án nâng cấp công nghệ. Sau nhiều vòng thẩm định của chuyên gia, xem xét các tiêu chuẩn môi trường bắt buộc hiện hành, báo cáo đánh giá dự án nâng cấp công nghệ và tổng số tiền bồi thường, quyết định cuối cùng là số tiền bù trừ tối đa cho việc nâng cấp công nghệ là 30,13 triệu nhân dân tệ (chiếm 34% tổng số tiền bồi thường). Số tiền bồi thường còn lại sẽ được trả bằng tiền mặt trong ba năm theo từng đợt.

Ngày 21/6/2024, TAND Cửu Giang, thành phố Vu Hồ đã chủ trì hòa giải và tổ chức phiên điều trần công khai. Các cán bộ điều trần, giám sát viên nhân dân, chuyên gia, đại diện Sở Môi trường Sinh thái và VKSND Cửu Giang đã thảo luận đầy đủ về tính khả thi và giá trị khoa học của phương án hòa giải.

Ngày 18/7/2024, TAND Cửu Giang, thành phố Vu Hồ đã ban hành văn bản hòa giải dân sự xác nhận thỏa thuận hòa giải. Thỏa thuận hòa giải đã có hiệu lực sau khi được công bố rộng rãi. Hiện tại, công ty công nghệ có trụ sở tại An Huy đã chi trả khoản bồi thường 20 triệu nhân dân tệ đúng hạn, và dự án nâng cấp công nghệ đang tiến triển thuận lợi.

Ngày 25/10/2024, TAND Cửu Giang, thành phố Vu Hồ đã tuyên án bị cáo Hoàng và những người khác mức án tù từ một năm hai tháng đến sáu năm sáu tháng về tội gây ô nhiễm môi trường và phạt tiền từ 10.000 nhân dân tệ đến 300.000 nhân dân tệ. Tòa án cũng tuyên các công ty bị đơn phạm tội gây ô nhiễm môi trường, phạt tiền từ 20.000 nhân dân tệ đến 6 triệu nhân dân tệ. Sau khi khởi kiện vụ án hình sự – dân sự vì lợi ích công cộng, dưới sự giám sát của tòa án, VKSND Cửu Giang đã đạt được thỏa thuận bồi thường thiệt hại tổng cộng là 6,74 triệu nhân dân tệ với năm công ty và năm cá nhân đã tự nguyện bồi thường; thỏa thuận này hiện đã được thực hiện đầy đủ. Tòa án cũng đang giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại sinh thái hơn 21,13 triệu nhân dân tệ từ các bị đơn khác.

[Ý nghĩa điển hình]

Trong những năm gần đây, tình trạng đổ chất thải nguy hại tràn lan trên khắp lưu vực sông Dương Tử đã diễn ra thường xuyên, gây nguy hiểm nghiêm trọng đến môi trường sinh thái. Các cơ quan kiểm sát, thông qua việc tích hợp chức năng tố tụng hình sự và dân sự lợi ích công cộng, tập trung vào vấn đề “khó giải quyết” về xả thải chất thải nguy hại xuyên tỉnh, đưa các doanh nghiệp phát sinh chất thải, bên trung gian chuyển giao và nhân viên xử lý vào hệ thống trách nhiệm giải trình để đạt được trách nhiệm giải trình toàn diện, cắt đứt chuỗi lợi ích gây tổn hại và bảo vệ hiệu quả hàng rào sinh thái của sông Dương Tử. Tập trung vào việc cân bằng giữa phát triển và bảo vệ, xử lý nghiêm khắc hành vi gây ô nhiễm, đồng thời căn cứ vào tình hình thực tế của doanh nghiệp và trên cơ sở đáp ứng các tiêu chuẩn bắt buộc theo quy định của pháp luật, thúc đẩy doanh nghiệp đạt được sản xuất xanh thông qua chuyển đổi công nghệ bằng cách áp dụng mô hình “bồi thường bằng tiền mặt + bù đắp chuyển đổi công nghệ bảo vệ môi trường”, đạt được “hiệu quả ba chiều” là trừng phạt, phục hồi và phát triển, phục vụ và bảo vệ tốt hơn sự phát triển xanh của Vành đai kinh tế sông Dương Tử.

Từ thực tiễn các vụ án điển hình nêu trên có thể thấy, cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện vì lợi ích công cộng trong lĩnh vực môi trường ở Trung Quốc đã và đang phát huy vai trò quan trọng trong việc lấp khoảng trống bảo vệ lợi ích công cộng, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể gây ô nhiễm và thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ quan tư pháp, hành chính và chuyên môn kỹ thuật. Đây không chỉ là một công cụ pháp lý hiệu quả trong bảo vệ môi trường và sinh thái, mà còn phản ánh xu hướng phát triển của tư pháp môi trường hiện đại, lấy bảo vệ lợi ích công cộng và phát triển bền vững làm trung tâm.

[1] Bài viết có tính chất tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc trong quá trình triển khai thí điểm chế định Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công tại Việt Nam theo Nghị quyết 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Để hoàn thiện nội dung bài viết, ngoài kết quả tìm hiểu, nghiên cứu và tổng hợp của cá nhân, tác giả sử dụng thông tin được đăng tải trên website của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Trung Quốc, cùng với sự hỗ trợ dịch thuật của các công cụ AI như Chat GPT, Google, Perplexity.

[2] Nguồn tại https://www.spp.gov.cn/xwfbh/wsfbt/202508/t20250815_703632.shtml#2, truy cập ngày 25/12/2025.

[3] Nguồn tại https://www.12309.gov.cn/12309/C015/1980919935809003521.html, truy cập ngày 26/12/2025.