MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH ÁN HÀNH CHÍNH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Ths. Nguyễn Thị Phượng – GV. Khoa Dân sự, hành chính và KSHĐTP

CN. Cao Thanh Nga – Phòng Quản trị

Đặt vấn đề

Thi hành án hành chính (THAHC) là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết vụ án hành chính, giữ vai trò bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án được thực thi trên thực tế. Nếu hoạt động xét xử xác định tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính và làm rõ quyền, nghĩa vụ của các bên thì THAHC chính là bước hiện thực hóa các phán quyết đó trong đời sống xã hội. Vì vậy, hiệu quả của hoạt động xét xử không chỉ phụ thuộc vào chất lượng bản án mà còn gắn liền với mức độ chấp hành và tổ chức thi hành các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật.

Thi hành án hành chính có những đặc điểm riêng biệt so với các loại hình thi hành án khác. Chủ thể phải thi hành án chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính. Việc thi hành án phần lớn dựa trên trách nhiệm tự nguyện chấp hành, với sự tham gia phối hợp của nhiều cơ quan như Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự, Viện kiểm sát và cơ quan cấp trên trực tiếp. Những yếu tố này tạo nên tính chất đặc thù của THAHC, vừa mang tính hành chính, vừa thể hiện vai trò của quyền tư pháp trong kiểm soát hoạt động quản lý nhà nước.

Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền, pháp luật về THAHC ngày càng được hoàn thiện nhằm bảo đảm hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án. Tuy nhiên, để áp dụng thống nhất và hiệu quả, cần làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản như khái niệm, bản chất pháp lý, đặc điểm và vai trò của THAHC.

Bài viết tập trung phân tích những nội dung lý luận này, qua đó góp phần nâng cao nhận thức và hoàn thiện cơ sở pháp lý về THAHC trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay.

Khái niệm và bản chất pháp lý của thi hành án hành chính

1.1. Khái niệm thi hành án hành chính

Trong khoa học pháp lý, thi hành án được hiểu là giai đoạn bảo đảm cho bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện trên thực tế[1]. Nếu hoạt động xét xử nhằm xác định sự thật khách quan của vụ việc, làm rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể thì thi hành án là quá trình hiện thực hóa các phán quyết đó trong đời sống xã hội. Vì vậy, hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án không chỉ phụ thuộc vào tính đúng đắn của hoạt động xét xử mà còn phụ thuộc vào khả năng được thi hành đầy đủ, kịp thời và nghiêm chỉnh. Một bản án dù được tuyên đúng pháp luật nhưng không được thi hành hoặc thi hành chậm, thi hành không đầy đủ thì quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức vẫn chưa được bảo vệ một cách thực chất.

Đối với THAHC, vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với việc kiểm soát quyền lực hành chính nhà nước. Trong vụ án hành chính, bên phải thi hành án thường là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Nội dung thi hành án không chỉ dừng lại ở việc thực hiện một nghĩa vụ cụ thể mà còn có thể bao gồm việc hủy bỏ, sửa đổi, thay thế quyết định hành chính trái pháp luật; chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật; thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo bản án, quyết định của Tòa án; hoặc khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân bị xâm phạm. Do đó, THAHC vừa mang ý nghĩa bảo đảm quyền của người được thi hành án, vừa góp phần nâng cao kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước.

Dưới góc độ pháp luật thực định, khoản 1 Điều 3 Nghị định số 71/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phủ[2] quy định: “Thi hành án hành chính là việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính được thi hành theo quy định tại Điều 309 Luật Tố tụng hành chính, trừ quyết định về phần tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính”. Quy định này cho thấy phạm vi của THAHC được xác định đối với các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính đã có hiệu lực hoặc được thi hành theo quy định của Luật Tố tụng hành chính. Tuy nhiên, không phải mọi nội dung trong bản án hành chính đều thuộc cơ chế THAHC. Đối với phần nghĩa vụ về tài sản trong bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính, việc tổ chức thi hành được thực hiện theo pháp luật về thi hành án dân sự.

Từ quy định nêu trên có thể thấy, THAHC có đối tượng và cơ chế thực hiện riêng. Đối tượng của THAHC chủ yếu là các nghĩa vụ phát sinh từ phán quyết của Tòa án liên quan đến hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Chủ thể phải thi hành án thường là cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Cơ chế THAHC hiện nay được xây dựng trên nguyên tắc người phải thi hành án có trách nhiệm tự nguyện thi hành; Tòa án có thẩm quyền ra quyết định buộc THAHC khi có yêu cầu và đủ điều kiện luật định; cơ quan thi hành án dân sự thực hiện nhiệm vụ theo dõi; Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong quá trình thi hành án.

Trên cơ sở đó, có thể hiểu: “thi hành án hành chính là hoạt động hành chính – tư pháp được thực hiện sau khi bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính có hiệu lực pháp luật hoặc được thi hành theo quy định của pháp luật, nhằm bảo đảm các phán quyết của Tòa án được thực hiện trên thực tế thông qua việc cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước và các chủ thể có liên quan thực hiện đầy đủ, kịp thời, đúng pháp luật các nghĩa vụ được xác định trong bản án, quyết định của Tòa án”. Cách hiểu này phản ánh được mục đích, chủ thể, đối tượng và tính chất đặc thù của THAHC trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay.

1.2. Bản chất pháp lý của thi hành án hành chính

Về bản chất, THAHC là giai đoạn tiếp nối sau hoạt động xét xử hành chính, nhằm bảo đảm các phán quyết của Tòa án không chỉ tồn tại trên phương diện pháp lý mà được thực hiện trên thực tế. Nếu bản án, quyết định của Tòa án là kết quả của quá trình xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính thì THAHC là quá trình chuyển hóa kết quả xét xử đó thành hành vi chấp hành cụ thể của cơ quan, tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ thi hành án. Vì vậy, THAHC có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực thực tế của hoạt động xét xử hành chính.

Điểm đặc thù của THAHC là hoạt động này vừa mang tính tư pháp, vừa mang tính hành chính. Tính tư pháp thể hiện ở chỗ căn cứ làm phát sinh việc thi hành án là bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính; nội dung phải thi hành được xác định bởi phán quyết của Tòa án; đồng thời việc không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ bản án, quyết định của Tòa án có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực của quyền tư pháp. Nói cách khác, THAHC là cơ chế bảo đảm để quyền tư pháp được tôn trọng và thực hiện trong đời sống xã hội.

Bên cạnh đó, THAHC cũng mang tính hành chính rõ nét. Chủ thể phải thi hành án chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Nội dung thi hành án thường gắn với việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ hoặc khắc phục những quyết định, hành vi hành chính trái pháp luật, như hủy bỏ, sửa đổi quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính, cấp giấy tờ, giải quyết thủ tục hành chính hoặc khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp cho người được thi hành án. Quá trình thi hành án vì vậy không tách rời hoạt động quản lý hành chính nhà nước.

Theo tác giả, việc nhìn nhận THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp đặc thù không chỉ phản ánh đúng bản chất pháp lý của chế định này mà còn là cơ sở để lý giải vì sao pháp luật không thiết kế cơ chế cưỡng chế trực tiếp như trong thi hành án dân sự. Đồng thời, đây cũng là căn cứ để xác định rõ giới hạn trách nhiệm của từng chủ thể tham gia trong quá trình THAHC.

Tuy nhiên, THAHC không phải là hoạt động xét xử, bởi ở giai đoạn này Tòa án không còn xem xét, giải quyết lại nội dung vụ án mà chủ yếu theo dõi, kiểm tra và ra quyết định buộc thi hành án khi có căn cứ luật định. Đồng thời, THAHC cũng không đơn thuần là hoạt động quản lý hành chính, bởi việc thực hiện nghĩa vụ của cơ quan hành chính không xuất phát từ quyền chủ động quản lý mà từ yêu cầu bắt buộc phải chấp hành phán quyết của Tòa án.

Từ những phân tích trên, có thể xác định THAHC là hoạt động có tính chất hành chính – tư pháp đặc thù. Hoạt động này kết hợp giữa hiệu lực của quyền tư pháp được thể hiện trong bản án, quyết định của Tòa án với trách nhiệm hành chính của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong việc chấp hành và tổ chức thực hiện phán quyết đó. Nhận thức đúng bản chất này có ý nghĩa quan trọng trong việc thiết kế cơ chế pháp lý phù hợp, tránh đồng nhất THAHC với thi hành án dân sự hoặc coi đây chỉ là công việc nội bộ của cơ quan hành chính. Việc nhận thức đúng khái niệm và bản chất pháp lý của THAHC là tiền đề để xác định những đặc điểm riêng của chế định này trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

1.3. Phân biệt thi hành án hành chính với thi hành án dân sự

Thi hành án hành chính và thi hành án dân sự đều là những hoạt động nhằm bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện trên thực tế, qua đó bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Tuy nhiên, do xuất phát từ hai lĩnh vực tố tụng khác nhau nên hai loại hình thi hành án này có nhiều điểm khác biệt về đối tượng điều chỉnh, chủ thể phải thi hành án, cơ chế tổ chức thi hành cũng như phương thức bảo đảm thực hiện. Việc nhận diện rõ những điểm khác biệt này có ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng đúng các quy định của pháp luật, đồng thời tránh đồng nhất cơ chế THAHC với cơ chế thi hành án dân sự.

Về đối tượng thi hành, THAHC chủ yếu hướng đến việc buộc cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính thực hiện các nghĩa vụ phát sinh từ bản án, quyết định của Tòa án như hủy bỏ, sửa đổi quyết định hành chính, chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật hoặc thực hiện các nhiệm vụ, công vụ theo quy định. Trong khi đó, thi hành án dân sự chủ yếu bảo đảm việc thực hiện các nghĩa vụ về tài sản, nhân thân hoặc các nghĩa vụ dân sự khác giữa các cá nhân, cơ quan, tổ chức theo nội dung bản án, quyết định của Tòa án.

Sự khác biệt cơ bản nhất giữa hai loại hình thi hành án thể hiện ở cơ chế tổ chức thi hành. Đối với THAHC, pháp luật hiện hành xác định trách nhiệm tự nguyện chấp hành của người phải thi hành án là nguyên tắc chủ đạo; cơ quan thi hành án dân sự chỉ thực hiện nhiệm vụ theo dõi, đôn đốc và tổng hợp tình hình thi hành án, không trực tiếp tổ chức thi hành hoặc áp dụng các biện pháp cưỡng chế. Ngược lại, trong thi hành án dân sự, cơ quan thi hành án dân sự là chủ thể trực tiếp tổ chức thi hành án và được trao quyền áp dụng nhiều biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm bản án, quyết định được thực hiện.

Những điểm khác biệt cơ bản giữa THAHC và thi hành án dân sự có thể được khái quát như sau[3]:

Tiêu chí	Thi hành án hành chính	Thi hành án dân sự
Căn cứ phát sinh	Bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính	Bản án, quyết định về vụ việc dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình…
Chủ thể phải thi hành án	Chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính	Cá nhân, pháp nhân, cơ quan, tổ chức có nghĩa vụ theo bản án
Nội dung thi hành	Thực hiện hoặc chấm dứt hành vi hành chính; hủy bỏ, sửa đổi quyết định hành chính; khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp	Thực hiện nghĩa vụ về tài sản, nhân thân hoặc nghĩa vụ dân sự khác
Cơ chế tổ chức thi hành	Chủ yếu dựa trên trách nhiệm tự nguyện chấp hành của người phải thi hành án	Cơ quan thi hành án dân sự trực tiếp tổ chức thi hành
Biện pháp bảo đảm	Theo dõi, đôn đốc, kiến nghị xử lý trách nhiệm; không có cơ chế cưỡng chế trực tiếp	Có hệ thống biện pháp cưỡng chế thi hành án theo quy định của pháp luật
Vai trò của cơ quan thi hành án dân sự	Theo dõi việc THAHC	Trực tiếp tổ chức thi hành án
Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân	Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong THAHC thông qua quyền yêu cầu và kiến nghị	Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động thi hành án dân sự theo quy định của Luật Thi hành án dân sự và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân thông qua quyền yêu cầu, kiến nghị và kháng nghị

Có thể thấy, mặc dù đều hướng đến mục tiêu bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án, nhưng THAHC và thi hành án dân sự được xây dựng trên những cơ chế pháp lý hoàn toàn khác nhau. Nếu thi hành án dân sự được bảo đảm chủ yếu bằng quyền tổ chức thi hành và áp dụng các biện pháp cưỡng chế của cơ quan thi hành án dân sự thì THAHC lại dựa chủ yếu vào trách nhiệm chấp hành của cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền. Chính sự khác biệt này tạo nên tính đặc thù của THAHC, đồng thời đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm nâng cao hiệu quả thi hành các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính.

2. Đặc điểm cơ bản của thi hành án hành chính

2.1. Thi hành án hành chính được thực hiện theo cơ chế “tự thi hành” là chủ yếu

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của THAHC là được tổ chức thực hiện trên cơ sở trách nhiệm tự nguyện chấp hành của người phải thi hành án. Khác với thi hành án dân sự, nơi cơ quan thi hành án dân sự trực tiếp tổ chức thi hành và có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế, pháp luật về tố tụng hành chính hiện hành xác định cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính có trách nhiệm chủ động thi hành bản án, quyết định của Tòa án sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật hoặc được thi hành theo quy định.

Việc lựa chọn cơ chế tự thi hành xuất phát từ đặc điểm của chủ thể phải thi hành án. Cơ quan hành chính nhà nước là chủ thể thực hiện quyền lực nhà nước, có trách nhiệm tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, đồng thời phải gương mẫu chấp hành các phán quyết của cơ quan tư pháp. Vì vậy, pháp luật đặt niềm tin vào ý thức thượng tôn pháp luật và trách nhiệm công vụ của cơ quan hành chính thay vì thiết kế cơ chế cưỡng chế trực tiếp như đối với các quan hệ dân sự.

Cơ chế này có ưu điểm là bảo đảm sự chủ động của cơ quan hành chính trong việc khắc phục vi phạm, giảm chi phí tổ chức thi hành án và phù hợp với nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, trong trường hợp người phải thi hành án thiếu tinh thần trách nhiệm hoặc cố tình chậm thi hành, việc bảo đảm thi hành bản án hành chính chủ yếu vẫn dựa vào các biện pháp đôn đốc, theo dõi, kiến nghị xử lý trách nhiệm mà chưa có cơ chế cưỡng chế trực tiếp. Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm cho hiệu quả THAHC trên thực tế chưa đạt như mong muốn.

2.2. Chủ thể phải thi hành án chủ yếu là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước

Nếu trong thi hành án dân sự, người phải thi hành án chủ yếu là cá nhân, pháp nhân hoặc các tổ chức có nghĩa vụ dân sự thì trong THAHC, chủ thể phải thi hành án phần lớn là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước đã ban hành quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính bị Tòa án xác định là trái pháp luật.

Đặc điểm này tạo nên sự khác biệt căn bản của THAHC. Việc thi hành bản án không chỉ liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ pháp lý mà còn gắn với trách nhiệm thực thi công vụ, trách nhiệm của người đứng đầu và trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước. Trong nhiều trường hợp, việc thi hành án đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cơ quan, đơn vị hoặc phải thực hiện các thủ tục hành chính mới để khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án.

Mặt khác, khi chủ thể phải thi hành án là cơ quan hành chính nhà nước, việc chấp hành bản án không chỉ thể hiện trách nhiệm của một cơ quan cụ thể mà còn phản ánh mức độ tôn trọng quyền tư pháp và nguyên tắc mọi cơ quan nhà nước đều phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Vì vậy, hiệu quả THAHC có tác động trực tiếp đến niềm tin của người dân đối với nền hành chính và hoạt động tư pháp.

2.3. Nội dung thi hành án gắn liền với hoạt động quản lý hành chính nhà nước

Một đặc điểm khác của THAHC là nội dung thi hành án chủ yếu liên quan đến việc thực hiện hoặc chấm dứt các hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Theo bản án, quyết định của Tòa án, người phải thi hành án có thể phải hủy bỏ hoặc sửa đổi quyết định hành chính, chấm dứt hành vi hành chính trái pháp luật, thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định hoặc khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Khác với thi hành án dân sự, đối tượng THAHC không chủ yếu là nghĩa vụ thanh toán tiền hoặc giao tài sản mà là việc thực hiện các nghĩa vụ phát sinh trong quá trình quản lý nhà nước. Do đó, kết quả thi hành án thường phụ thuộc vào việc cơ quan hành chính ban hành quyết định mới, thực hiện lại thủ tục hành chính hoặc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ theo đúng nội dung bản án của Tòa án.

Đặc điểm này cho thấy THAHC có mối quan hệ chặt chẽ với hoạt động quản lý hành chính nhà nước nhưng không đồng nhất với hoạt động quản lý hành chính. Mọi hoạt động thi hành án đều phải được thực hiện trên cơ sở và trong phạm vi nội dung mà bản án, quyết định của Tòa án đã xác định. Điều này vừa bảo đảm hiệu lực của quyền tư pháp, vừa góp phần nâng cao tính hợp pháp, trách nhiệm giải trình và kỷ luật trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước.

3. Vai trò, ý nghĩa của thi hành án hành chính

3.1. Bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án

Hoạt động xét xử của Tòa án chỉ thực sự đạt được mục đích khi các bản án, quyết định được thi hành đầy đủ trên thực tế. Trong tố tụng hành chính, bản án của Tòa án không chỉ xác định tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính mà còn buộc cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền phải thực hiện các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Vì vậy, THAHC là khâu cuối cùng bảo đảm cho quyền tư pháp được hiện thực hóa, góp phần khẳng định giá trị và hiệu lực của hoạt động xét xử.

Việc thi hành nghiêm chỉnh các bản án, quyết định của Tòa án còn thể hiện nguyên tắc mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật và có trách nhiệm tôn trọng, chấp hành phán quyết của cơ quan xét xử. Nếu bản án hành chính không được thi hành hoặc thi hành không đầy đủ thì quyền tư pháp sẽ khó phát huy hiệu quả trên thực tế, làm giảm giá trị của hoạt động xét xử và ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với pháp luật. Do đó, bảo đảm thi hành bản án hành chính chính là điều kiện quan trọng để duy trì tính nghiêm minh của pháp luật và hiệu lực của nền tư pháp.

3.2. Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức

Mục tiêu trực tiếp của THAHC là khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức đã bị xâm phạm bởi quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trái pháp luật. Trong nhiều trường hợp, mặc dù người khởi kiện đã thắng kiện nhưng quyền và lợi ích hợp pháp của họ chỉ thực sự được bảo đảm khi cơ quan hành chính hoặc người có thẩm quyền nghiêm chỉnh thi hành bản án của Tòa án.

Thông qua việc buộc người phải thi hành án thực hiện các nghĩa vụ được xác định trong bản án, quyết định của Tòa án, THAHC góp phần khắc phục hậu quả của hành vi quản lý hành chính trái pháp luật, khôi phục trật tự pháp luật bị xâm phạm và bảo đảm các quyền hiến định của công dân được thực hiện trên thực tế. Đồng thời, việc thi hành nghiêm chỉnh các bản án hành chính cũng tạo cơ sở để củng cố niềm tin của người dân đối với cơ chế bảo vệ quyền bằng con đường tư pháp, khuyến khích việc sử dụng các phương thức hợp pháp để giải quyết tranh chấp với cơ quan hành chính nhà nước.

3.3. Góp phần kiểm soát quyền lực hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền lực nhà nước phải được kiểm soát bằng Hiến pháp và pháp luật. Một trong những cơ chế kiểm soát quyền lực hành chính hiệu quả là hoạt động xét xử hành chính của Tòa án và việc bảo đảm thi hành các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính. Thông qua THAHC, các cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền không chỉ có trách nhiệm khắc phục các quyết định, hành vi trái pháp luật mà còn phải nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật trong quá trình thực thi công vụ.

Bên cạnh đó, THAHC còn góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính và phòng ngừa các vi phạm trong hoạt động quản lý nhà nước. Khi các bản án hành chính được thi hành đầy đủ và kịp thời, hiệu quả kiểm soát quyền lực của Tòa án được bảo đảm, đồng thời tạo động lực để cơ quan hành chính chủ động rà soát, chấn chỉnh hoạt động quản lý, hạn chế việc ban hành các quyết định hoặc thực hiện các hành vi hành chính trái pháp luật.

Có thể khẳng định rằng, THAHC không chỉ là hoạt động bảo đảm thực hiện bản án, quyết định của Tòa án mà còn là một thiết chế quan trọng trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Việc nâng cao hiệu quả THAHC vì vậy không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án mà còn góp phần xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch, trách nhiệm và thúc đẩy quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

4. Một số vấn đề đặt ra và định hướng hoàn thiện nhận thức lý luận

4.1. Nhận thức đúng về cơ chế tự thi hành trong thi hành án hành chính

Cơ chế tự thi hành là đặc điểm quan trọng của THAHC, xuất phát từ địa vị pháp lý đặc thù của chủ thể phải thi hành án là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Việc pháp luật đặt ra trách nhiệm tự nguyện chấp hành bản án, quyết định của Tòa án thể hiện yêu cầu cơ quan công quyền phải gương mẫu tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền tư pháp và bảo đảm nguyên tắc thượng tôn pháp luật trong hoạt động quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, cần nhận thức rằng “tự thi hành” không đồng nghĩa với việc thi hành án phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan của người phải thi hành án. Đây trước hết là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc, được đặt trong cơ chế theo dõi, kiểm tra, đôn đốc, kiểm sát và xử lý trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Nếu hiểu cơ chế tự thi hành như một sự “tự giác” thuần túy, không gắn với trách nhiệm pháp lý cụ thể, thì sẽ làm giảm hiệu lực của bản án hành chính và ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người được thi hành án.

Do đó, về phương diện lý luận, cần tiếp cận cơ chế tự thi hành trong THAHC theo hướng: tự thi hành là phương thức thực hiện nghĩa vụ thi hành án của cơ quan hành chính, nhưng phải được bảo đảm bằng trách nhiệm công vụ, trách nhiệm của người đứng đầu, sự kiểm tra của cơ quan cấp trên, sự theo dõi của cơ quan thi hành án dân sự và sự kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân. Cách tiếp cận này giúp tránh khuynh hướng coi THAHC là công việc nội bộ của cơ quan hành chính, đồng thời khẳng định đây là hoạt động chịu sự ràng buộc chặt chẽ của pháp luật.

4.2. Xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể trong thi hành án hành chính

Thi hành án hành chính là quá trình có sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm Tòa án, người phải thi hành án, người đứng đầu cơ quan cấp trên trực tiếp của người phải thi hành án, cơ quan thi hành án dân sự, Viện kiểm sát nhân dân và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Mỗi chủ thể có vị trí, chức năng và trách nhiệm khác nhau trong việc bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được thi hành đầy đủ, kịp thời và đúng pháp luật.

Vấn đề đặt ra là cần nhận thức đúng giới hạn trách nhiệm của từng chủ thể, tránh tình trạng hoặc là tuyệt đối hóa trách nhiệm của người phải thi hành án, hoặc là kỳ vọng quá mức vào cơ quan thi hành án dân sự trong khi cơ quan này không trực tiếp tổ chức THAHC. Trong cơ chế hiện hành, Tòa án là cơ quan đã ban hành bản án, quyết định và có thẩm quyền ra quyết định buộc THAHC; cơ quan thi hành án dân sự có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc, kiến nghị; Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật; còn trách nhiệm thi hành trực tiếp vẫn thuộc về người phải thi hành án và người đứng đầu cơ quan, tổ chức phải thi hành án.

Vì vậy, việc hoàn thiện nhận thức lý luận về THAHC cần gắn với việc xác định rõ mối quan hệ giữa các chủ thể này. Cơ chế THAHC chỉ có thể vận hành hiệu quả khi trách nhiệm của từng chủ thể được xác định minh bạch, có sự phối hợp chặt chẽ và có cơ chế kiểm soát việc thực hiện trách nhiệm. Đặc biệt, cần nhấn mạnh vai trò của người đứng đầu cơ quan hành chính và cơ quan cấp trên trực tiếp trong việc chỉ đạo, đôn đốc, kiểm tra và xử lý trách nhiệm đối với trường hợp chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ bản án hành chính.

4.3. Hoàn thiện lý luận làm cơ sở nâng cao hiệu quả thi hành án hành chính

Việc nâng cao hiệu quả THAHC không chỉ là vấn đề tổ chức thực hiện mà còn phụ thuộc vào mức độ hoàn thiện của nhận thức lý luận và cơ sở pháp lý điều chỉnh lĩnh vực này. Khi chưa làm rõ đầy đủ bản chất của THAHC, rất dễ dẫn đến hai khuynh hướng chưa phù hợp: hoặc đồng nhất THAHC với thi hành án dân sự để đề xuất áp dụng cơ học các biện pháp cưỡng chế; hoặc coi THAHC chỉ là hoạt động hành chính nội bộ, làm giảm vai trò kiểm soát của Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự và Viện kiểm sát nhân dân.

Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện lý luận về THAHC trên một số phương diện cơ bản. Trước hết, cần khẳng định THAHC là hoạt động hành chính – tư pháp đặc thù, vừa bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án, vừa gắn với trách nhiệm công vụ của cơ quan hành chính nhà nước. Tiếp đó, cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa cơ chế tự thi hành và các biện pháp bảo đảm thi hành án, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu, trách nhiệm của cơ quan cấp trên và cơ chế xử lý đối với trường hợp không chấp hành bản án. Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu vai trò của các cơ quan có thẩm quyền trong việc theo dõi, kiểm tra, kiểm sát và kiến nghị xử lý vi phạm trong THAHC.

Từ góc độ xây dựng Nhà nước pháp quyền, hoàn thiện lý luận về THAHC còn là cơ sở để hoàn thiện pháp luật, nâng cao kỷ luật, kỷ cương hành chính và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Một cơ chế THAHC hiệu quả không chỉ bảo đảm bản án của Tòa án được thi hành mà còn góp phần kiểm soát quyền lực hành chính, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với pháp luật.

Kết luận

Thi hành án hành chính là chế định có vị trí đặc biệt trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bởi đây là giai đoạn bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính được thực hiện trên thực tế. Với bản chất hành chính – tư pháp đặc thù, THAHC vừa gắn với hiệu lực của hoạt động xét xử, vừa gắn với trách nhiệm chấp hành pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính. Việc nhận thức đúng khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của THAHC có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện. Đặc biệt, cần nhìn nhận cơ chế tự thi hành không phải là sự tự giác thuần túy mà là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của cơ quan công quyền; đồng thời cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong toàn bộ quá trình THAHC.

Trong bối cảnh cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, việc tiếp tục hoàn thiện lý luận về THAHC là yêu cầu cần thiết. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án được thi hành nghiêm chỉnh, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và góp phần kiểm soát quyền lực hành chính trong thực tiễn.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Quốc hội (2015), Luật Tố tụng hành chính số 93/2015/QH13, Hà Nội.
Quốc hội (2025), Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15, Hà Nội.
Quốc hội (2025), Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Hà Nội.
Chính phủ (2016), Nghị định số 71/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 quy định thời hạn, trình tự, thủ tục thi hành án hành chính và xử lý trách nhiệm đối với người không thi hành bản án, quyết định của Tòa án.
Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân.
Trường Đại học Luật Hà Nội (2024), Giáo trình Luật Thi hành án dân sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân.

[1] Trường Đại học Luật Hà Nội (2023), Giáo trình Luật Thi hành án dân sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân.

[2] Chính phủ (2016), Nghị định số 71/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 quy định thời hạn, trình tự, thủ tục thi hành án hành chính.

[3] Tổng hợp từ Luật Tố tụng hành chính năm 2015 và Luật Thi hành án dân sự năm 2025